O cristal da sede

CON CARLOS CALLÓN. COA LEGALIDADE. CO GALEGO

2012-02-13T05:06:00.000-08:00

CON CARLOS CALLÓN

por Henrique Rabuñal

Uso este espazo para expresar o que xa dixen nos micrófonos de Radio Coruña o pasado venres día 10 de febreiro. O mundo ao revés. Aqueles que defenden a lingua do país, aqueles que esixen o cumprimento da legalidade en materia de idioma son chamados a capítulo xudicial. Deben quizais ser sinalados. Mágoa que os xulgados sigan sendo tan insensíbeis ás políticas de normalización que lle son de aplicación e mágoa tamén que non se involucren máis na fiscalización dun mínimo cumprimento do que é de lei. A criminalización da defensa do galego, aquí e agora, é un síntoma máis xa non da crise senón da regresión democrática acompañada da correlativa mutilación de dereitos e da descomposición do chamado estado do benestar. O cumprimento da legalidade en materia toponímica é tamén outro síntoma. Presumir do seu incumprimento xa nos parece a derradeira liña vermella. A enésima ofensa. As novas autoridades da Xunta nesta materia teñen ocasión para lucirse e para deixar claro con quen están. Por todo isto somos tantos e tantas os que estamos co galego, coa legalidade que o ampara e co compañeiro Carlos Callón.

A Coruña, febreiro de 2012

ISAAC DÍAZ PARDO, GALEGO BON E XENEROSO

2012-01-17T04:04:00.001-08:00

ISAAC DÍAZ PARDO, GALEGO BON E XENEROSO

Por Henrique Rabuñal

A Asociación de Escritores en lingua Galega concedeu o premio anual "Os bos e xenerosos" ao Laboratorio de Formas de Galiza polo seu significado ético e estético na rexeneración nacional do noso país nos momentos da ditadura franquista. E personifica o recoñecemento no "sobranceiro traballo teórico e práctico de Isaac Díaz Pardo" fundador con Luís Seoane do Laboratorio en 1963. Díaz Pardo é na Galiza actual, en opinión de Manuel Rivas, a persoa máis querida, un ser, continúa o Rivas, que “pasou a súa vida creando factorías culturais, espazos contra o vacío”.

A Aelg concibe este galardón como un dos seus máximos recoñecementos a personalidades e iniciativas que no ámbito da cultura e da entrega a Galiza se converteron para a nosa nación nun referente moral e artístico. No caso do Laboratorio de Formas e do seu mentor e alma mater don Isaac Díaz Pardo, os mais de 300 membros da Asociación temos a certeza de acertar pois personificamos no galardoado unha das figuras máis excepcionais da historia galega contemporánea, unha figura que hai moito tempo está fóra do que de mesquiño comporta a existencia humana. Porque Isaac Díaz Pardo e a súa biografía poliédrica están instalados nun chanzo por riba de todos nós, xa é historia, aínda que viva, verdadeira e rebelde.

O noso homenaxeado está en posesión das máis altas condecoracións que un galego pode recibir e ten o cariño cómplice e activo de todos os que dalgunha maneira, como a propia Aelg, aspiramos a ser dignos continuadores da filosofía que informa o seu labor na busca da articulación dun país memoriado, libre, culto e que poña os seus moitos activos e recursos no proveito de todos e que mire o porvir afincado con orgullo nunha das culturas europeas milenarias que é tamén un dos seus primeiros e máis vastos patrimonios.

“Empresa, cultura e identidade de Galiza é a tríada que sostén a filosofía do grupo Sargadelos” afirmaba nun escrito recente o Consello da Cultura Galega. Unha fábrica de cerámica que para alén de alimentar un rico tecido de iniciativas, é unha marca galega no mundo, un sinal de prestixio, a oportuna maridaxe da arte e da empresa. Unha maridaxe que leva moitas décadas tendo a Galiza como protagonista e destinataria dos seus debezos. O mesmo desiderátum que animou o labor dos precursores, das Irmandades, do grupo Nós, do Seminario de Estudos Galegos, das xeracións galeguistas da posguerra e o noso propio labor. En palabras de Filipe Senén “Detrás das empresas de Sargadelos e o Castro, existe unha tese, unha teoría feita práctica, a das "Industrias da memoria", que non é máis que xenerar recursos, recuperar e dignificar a memoria histórica da Galicia das annésicas augas do Letheo, a través do humanismo. Aquí cumpriuse aquelo de "non des a esquecemento da inxuria o rudo encono".

E o grupo Sargadelos –afirmamos nós- está ligado a este mozo intelectual que xa cumpriu 86 anos e que se nos debuxa conservador, libertario, inconformista, descrido, escéptico e pesimista. Ben entendida a palabra conservador, que outros perverten, parécenos un programa de vida moi aconsellábel.

O grupo Sargadelos e as súas tendas son auténticos centros culturais que inclúen salas de exposicións, librarías e salóns que acollen todo tipo de conferencias, presentación de libros, etc. Hoxe as tendas do grupo percorren a xeografía galega, a española e fixeron chegar as nosas formas e a filosofía do grupo a Milán e ao Porto.
Nacido na Compostela do ano 20, na casa da Tumbona da Rúa das Hortas que ten historia propia, Díaz Pardo respirou o galeguismo desde o berce cando coñece no obradoiro de seu pai, o pintor, escenógrafo e cartelista Camilo Díaz Baliño, ou no forno editorial de Casal ás figuras claves das Irmandes da Fala e da xeración Nós sendo Isaac un dos máis novos participantes na campaña estatutaria do 36. Logo da guerra, orfo de pai e nai, moitos dos seus proxectos deben mudar de orientación. Estuda Belas Artes, coñece Italia e Londres e dedícase profesionalmente á pintura ata 1948 deixándonos unha das obras máis valiosas e senlleiras da arte galega do século XX. A partir de entón a palabra cerámica vai ser fundamental na súa traxectoria: primeiro coa planta industrial do Castro de Samoedo, en Sada, logo coa da Magdadelna, na Arxentina, que instala en 1955 e que o pon en contacto con Luís Seoane e con todo o mundo do exilio, outra palabra clave na súa biografía e finalmente a planta de Cervo, na mariña luguesa.
O Laboratorio de Formas, ideado en 1963 por Luís Seoane e Díaz Pardo como un instituto teórico de deseño, ten detrás de si o alento de Dieste, Lorenzo Varela, Antonio Baltar, Blanco Amor, Tobío, Núñez Búa, Cuadrado, o alento e unhas ideas xestadas segundo o noso homenaxeado “para que servisen de base ideolóxica socialmente comprometida cos problemas de Galiza pra se proxectar en realidades tanxibles”. Xa na Galiza, cando se incorpora ao proxecto o arquitecto Fernández Albalat, o Laboratorio e as súas iniciativas contan coa adhesión de grandes figuras da nosa cultura desde Otero Pedrayo a Parga Pondal. Un Laboratorio de Formas, que en palabras de Díaz Pardo "inaugura un novo ángulo de ver o problema: as formas son unha linguaxe e como todas as linguaxes, teñen un campo, unha terra ou unha circunstancia pola que pasaron e se desenvolveron. Tratase do étimo, de coñecer a raíz das cousas".

Para Filipe Senén “O Laboratorio de Formas é o xerador desas ideas, as que fixeron que moita xente nova da Mariña lucense, de Cervo, non emigrase, cando precisamente naquelas terras se tramaba e edificaba Alúmina-Aluminio e se planificaba unha central nuclear en Xove... toda Galiza era un solar a especular” /.../ O tanden de dous creadores –prosegue o Senén-, Luís Seoane e Díaz Pardo, (a) súa teimuda constancia e crenza nun país que é historia, ansia e xente, fixo posible que as marcas de Sargadelos e o Castro se identificaran cunha terra e co noso tempo. Aquelas formas levan a impronta de Galiza porque algún mago llas soubo dar, fora de folclorismos e deses esperpentos aos que irracional e facilmente se tende, os que locen polos puntos cardinais, para facerse tópico das miserias/.../ E neso, Isaac Díaz Pardo e os seus, sempre a pe de obra, cos ollos ben abertos a todo acontecer, cedendo para os demais, deixando persoalismos e cotizadísimas habilidades artísticas -coas que poideran vivir como os mellores artistas do mercado- para cedelo todo e gañar o respecto e a admiración de cantos sentían algún compromiso con Galiza e coas xentes do traballo”
O Laboratorio pretendía restaurar a memoria histórica, seguir a senda do vello SEG e tamén a pegada de Antonio Raimundo Ibáñez e do seu espírito empresarial: rigor, modernidade, innovación, servizo para a nación. En palabras do propio Díaz Pardo “a empresa concebida como unha asociación de recursos pra satisfacer necesidades concretas, como empresa creadora, estable e sen riscos, que traballa positivamente pra a economía con independencia dos modos de producción, opoñéndoa á empresa concebida como unha asociación de intereses para especular cos recursos e coas necesidades reais e ás veces inventadas”. O programa de actividades implicaba editar, fundar un Museu e restaurar Sargadelos. A partir de aí o grupo Sargadelos dará traballo a máis de 250 persoas que fabrican vaixelas e porcelana dura, conta cunha empresa de artes gráficas, unha editorial, dúas escolas de cerámica, un centro de investigación múltiple, un laboratorio e museu arqueolóxico, un museu de arte contemporánea, un museu de cerámica, talleres de cristal, metal e madeira, laboratorios fotográficos e audiovisuais, dous auditorios, salas de proxección, seminarios, estudos individuais, centros de documentación, comedores, bares, salas de exposicións, galerías de arte, librarías, casa de millares de exposicións, presentacións de libros, actos culturais.
En 1964, o Laboratorio de Formas subscribiu un acordo con Cerámicas do Castro e vai ser a matriz de importantes realidades como o Real Patronato de Sargadelos (encargado da protección do recinto do primitivo complexo, declarado en 1972 conxunto histórico-artístico). Tratábase de pensar profundamente en clave de país indagando na cerna das cousas, na mesma linguaxe das formas.
A esta árbore vizosa pertencen pólas marabillosas como a creación en 1963 das Edicións do Castro cun catálogo próximo aos 1500 títulos e no que a recuperación da memoria e do exilio se converteron en elementos nucleares do proxecto. Deben subliñarse as Publicacións do SEG, os Documentos para a Historia contemporánea de Galiza, os Cadernos do Seminario de Sargadelos, os Cadernos Laboratorio de Formas e os Gallaecia.
En 1970 fúndase o Museu Carlos Maside –obra do propio Albalat- de artistas contemporáneos e na altura pouco coñecidos e aos que o noso homenaxeado dedicou páxinas e estudos memorábeis: Maruja Mallo, Castelao, Laxeiro, Francisco Asorey, Lugrís, o Luís Seoane, Colmeiro, Eugenio Granell... En 1972 créase o Seminario de Sargadelos como instituto de investigación técnica e de sistemas de comunicación e cinco anos despois nace o Instituto Galego da Información(a partir dunha idea do xornalista Lorenzo Varela ) que acolle as actividades do novo Seminario de Estudos Galegos, outra iniciativa do grupo como o impulso do Laboratorio Xeolóxico de Laxe.
Os libros e escritos de Díaz Pardo darían pé a unha reflexión particular. Hai nas bibliotecas do país 300 títulos que conteñen a súa palabra e a súa obra. Escribiu moito sobre os artistas plásticos do XX, sobre a pintura e a cerámica, sobre Compostela, o exilio e a nosa historia, sobre as relacións ente arte e industria. E aínda nos quedaría a súa obra de cartelista e ilustrador, os seus carteis de cego, os seus libros de debuxos o seu deseño de catálogos. Luís Seoane, Bóveda, Gamallo Fierros, Sixto Seco, Tomás Barros, Casal, Botello, Neira Vilas, Castelao sempre, Dieste, Granell, Quesada, Lorenzo Varela, Paz Andrade, Osorio-Tafall, Núñez Búa, Laxeiro, Penzol, Varela Buxán, Tobío, Colmeiro, Maside, Urbano Lugrís, o seu pai, Baltar, Cuadrado, Paco del Riego, Piñeiro, son algúns dos seus temas recorrentes. Colabora en importantes publicacións como Galicia emigrante, A Nosa Terra, Grial, Galicia en Madrid, Unión Libre, La Voz de Galicia, Vieiros, Raigame, Nordés, A Peneira, O Trasno, Finisterre, Dorna, Luzes de Galiza, Fronte e cocote, Cuco-Rei, Cadernos da Escola Dramática Galega, Alicerces, Aturuxo, Antrhopos, La Noche, El Correo Gallego, Galicia, Fundación Alexandre Bóveda, Cuadernos para el Diálogo, Cuadernos do Ateneo Ferrolán e do Laboratorio de Formas.

Díaz Pardo deu a coñecer libros tan valiosos como Galicia hoy con Luís Seoane, coa réplica Galicia hoy y el resto del mundo ou as Presencias galegas nas artes dos nosos días, por non falarmos das súas obras teatrais Midas e O ángulo de pedra.

Para nós Díaz Pardo é o artista total, o galego exemplar que mesmo nesta sociedade capitalista e competitiva merece o rótulo de triunfador. El venceu e convenceu e tocou a gloria pero hoxe celebramos que soubo compartir as súas vitorias e investir no país o seu excedente de ilusión, de intelixencia e de patriotismo.

Moitas personalidades escribiron sobre el. Luís Álvarez Pousa retrátao como un “home miúdo, culto e retranqueiro, no que moitos vimos admirando a súa capacidade para encarar a contracorrente, sen complexos, un mundo en permanente estado de mutación. É dos que teñen na tradición unha forxa para subverter a orde establecida/.../Quedan poucos coma el, pero é un deles.”

Sobre este empresario creador, dixo Ferro Ruibal en 1997:
“enerxía concentrada en frasco pequeno, Gulliver, torre de ética e estética, espello limpo no que se pode mirar Galicia, creador da nosa moderna iconografía, anacoreta libertario do Monte do Gozo a quen todos visitan, consultan, escoitan; escéptico cheo de fe en Galicia e pesimista que traballa coa enerxía de quen ve a victoria na man e a todos di adiante, adiante¡.”

Coñecín como outras persoas da miña xeración a Isaac Díaz Pardo nos 80 e tiven o privilexio de compartir con el momentos e actos para min determinantes como a homenaxe a Ánxel Casal, a Patiño ou actos de Luzes de Galiza e da propia Asociación de Escritores en Lingua Galega. A última vez foi en Sada o ano pasado na presentación duns libros de Luís Manteiga. Quédame del a imaxe dun home sabio pero humilde, amigo de que todos os peóns do xadrez galego teñan o seu espazo, cun sentido do humor proverbial e cunha vitalidade e unha laboriosidade espectaculares. E co seu gardapó azul, o azul cobalto de Sargadelos, o azul da nosa bandeira e identidade, o azul de todos os ceus e todos os mares galegos que hoxe lle din, lle dicimos, grazas, bon e xeneroso porque comprenderán que Isaac Díaz Pardo é máis ca ninguén na Galiza de hoxe e de sempre un bon moi bon e un xeneroso moi xeneroso.

Obrigado.

Henrique Rabuñal,
A Coruña, Paraninfo da UDC, 23-I-2007

(Inserimos este texto, lido na súa presenza, como homenaxe ao Isaac e aos que máis senten a súa perda).

De ruada pola Rúa 26 do señor Cunqueiro

2011-11-19T10:36:00.001-08:00

De ruada pola Rúa 26 do señor Cunqueiro

Por Henrique Rabuñal

Como todo escritor xenial –Cunqueiro éo dos pés á cabeza- don Álvaro teceu nos miolos moitas pezas teatrais apenas comezadas, intuídas, embrionarias. Moitas delas chegarían a bo porto, nacerían de corpo enteiro se o noso país tiver –que non tivo, que non ten- unha historial teatral normal e normalizada. Debemos dicir xa que o señor Cunqueiro entendía a representación como o punto terminal e neurálxico do teatro. A razón que mobilizaría a súa faena de escritor teatral. Rúa 26 pertence a aquel monllo de pezas inconclusas como Lume nas cerdeiras, Xan, o bo conspirador ou Posíbel final de drama. De Rúa 26, a súa primeira peza teatral, coñecemos tres edicións: a que aparecera en Lugo en 1932 na revista Yunque que dirixían Fole e Arturo Cuadrado, a que publicou a profesora Teresa López en Laiovento (1995) e a que pode lerse no Guía das obras dramáticas de Álvaro Cunqueiro (2006) que editaron Manolo Lourenzo e Francisco Pillado. Para Teresa López (1935: 15) Cunqueiro “era un dos chamados a facer realidade esa nova expresión teatral, repetindo os achados que tiña conseguido na poesía: un teatro plenamente moderno e totalmente seu. Da novidade que as suas propostas supuñan para a escena galega fican os testemuños de “Rua 26. Diálogo limiar” e “Xan, o bo conspirador” ”.

De que se trata dun texto inacabado e incompleto dános conta a expresión “diálogo limiar” que acompaña ao título e que preludia un outro texto que non coñecemos.

A peza ofrécese como a suma dun texto secundario e vintesete réplicas, catorce proferidas polo home negro e trece polo home branco. O primeiro autodefínese como un aprendiz de cousas inúteis, o segundo como poeta aínda que para o seu interlocutor sexa un filósofo, un amigo da sabedoría. Esta é unha das claves da obra: unha conversa entre seres dedicados á arte, ao coñecemento, ao saber, a esa inutilidade tan humana e tan humanista. Por certo, home branco e home negro aparecen tamén en Posíbel final de drama (1935).

Pero volvamos ao texto secundario. Preséntanos aos dous homes ollando cun anteollo de longa vista no interior dun vaso de auga. Parafraseando a Manuel Antonio diríamos que nese vaso de auga cabe o mar todo, o mundo enteiro, polo menos o mundos das ideas e das artes. Para mirar nun vaso de auga e en xeral para mirar case que non se precisan artefactos tan complexos. Os homes están en escena en “posizón perfeitamente verosímil” (2006: 9), pensamos que se aplican ao uso do anteollo. A idade dos homes é clara: “cáseque de vidro” (2006: 9). O que importa pois deles é a súa clarividencia, a súa capacidade de ver, sobre todo de ver o que outros non ven. O “intre” é transcendental porque xogamos con materia delicada a pesar de que ninguén se decate da súa transcendentalidade porque como o texto vai afirmar hai cousas que non se poden predicar en voz alta para non sermos ollados con prevención. A escena defínese como triangular e ponderada e xa podemos facer cábalas sobre o triángulo que os dous homes compoñen co anteollo, co vaso de auga, coas imaxes que ven, coa historia que partillan. E hai unha fiestra “disforme e cóncava” (2006: 9) como tamén haberá unhas cadeiras nas que toman asento os homes perfilándose un espazo interior, doméstico cunha fiestra que permite ver a Rúa 26, unha rúa ferrolá ou novaiorquina, poño por caso. A hora é a do solpor, unha hora de luscofusco acaída para a materia na que desenvolven un papel importante os verbos ollar, percibir, contar, coñecer, decatarse, dicir, berrar, falar, escoitar, xogar, ver e inventar. O home negro olla polo anteollo cando comeza o diálogo o home branco.

Nas réplicas o home branco quer saber que olla co anteollo o home negro e este o que ve é unha linda e donda mazá con catro manchas vermellas e outras tantas “doiradas” (2006: 10). Para Teresa López estamos no simbolismo dos mitos do Paraíso Perdido e da Idade de Ouro xa que (1995: 18) a mazá “ é símbolo de coñecimento (canto fruto da árbore da vida e da do ben e do mal), mais tamén de xuventude e renovación (...). A sua calidade de fruto relaciona-o coa terra, é produto da fecundida desta. O seu cromatismo ven reforzar eses significados simbólicos: o verde é tamén cor de vida, de coñecimento profundo e, nos esoterismos, simboliza o próprio princípio vital; o vermello está igualmente asociado á vida e o ouro, principio solar, pode simbolizar a renovación periódica da natureza e a inmortalidade. En último termo, o conxunto simbólico remite-nos á eternidade do Paraíso Perdido e da Idade de Ouro, mitos mimados na obra cunqueirana”.

Pero a imaxe da mazá desaparece de contado e o home negro, pousando o anteollo, e sentando nunha cadeira perto da fiestra, evoca a historia dunha muller “tan ceibe” (2006: 10) que só tivo dezaoito anos “pra todo o tempo” (2006: 10). Sentado tamén o home branco, o home negro fai un breve discurso sobre a liberdade (repite tres veces esta palabra nesta réplica) e completa a historia da muller informando de que viviu quiñentos anos. Nega tratarse dun milagre como sostén o home branco, trátase segundo o home negro de algo doloroso “como ollar un unha fiestra dende a fiestra mesma” (2006: 10). O home negro conclúe o seu relato: a muller posta “na soma dun arbre” (2006: 10) dixo os seus segredos cos ollos fechados e en alta voz polo que resultaron inaudíbeis para os que estaban á súa beira. Segundo o home negro os segredos da muller eran segredos atopados coa vista e só podían contarse cos ollos abertos. E aquí o home negro vincula a historia da muller coa mazá. O home branco só ve a imaxe e xa non ve nin mazá nin muller. Preguntado polo que ve, o home branco colle o anteollo por ter algo nas mans, disponse a xogar ao “vexo, vexo” e afirma así ver todo porque “sempre é posível inventar” (2006: 11).

Este texto de Cunqueiro é solidario con outros do mesmo autor e supón unha ruptura con outras modalidades ensaiadas para o noso teatro antes de 1936. Un teatro experimental e transgresor que tende ao simbolismo e que non resulta inocuo no atinente a episodios centrais da arte contemporánea: a reflexión sobre a liberdade, a construción do real, a fabulación e a invención, todos eles asuntos moi caros ao noso príncipe señor Cunqueiro. En palabras de Euloxio R. Ruibal (2003: 131-132) “O soño posibilita paralizar o instante, eternizalo, e contemplar o paraíso. Todo é xogo (ou soño). A vida é xogo (soño). Sóñase a vida. Vívese a xogar. Dende o luscofusco, xa directamente, xa por medio dun obxecto-talismán, contémplase o mundo, mero reflexo do noso interior, do noso inconsciente, que agacha a imaxe do paraíso arelado, imaxe que no texto é sempre verba (poética) dialogada na procura da eterna xuventude”.

BIBLIOGRAFÍA
Cunqueiro, Á. (1932): “Rúa 26. Diálogo limiar”, Yunque, 6.
Cunqueiro, Á. (1995): “Rúa 26. Diálogo limiar”, ed. de Teresa López (Santiago: Laiovento).
Cunqueiro, Á. (2006): “Rúa 26. Diálogo limiar”, na Guía das obras dramáticas de Álvaro Cunqueiro de M. Lourenzo e F. Pillado, 9-11(A Coruña: Deputación).
Ruibal, Euloxio R. (2003): Xogo de máscaras (A Coruña: Espiral Maior).

(Este traballo foi publicado no especial Cunqueiro da revista Casahamlet, nº 13, 2011).

CON CUNQUEIRO NO PARAÍSO

2011-11-19T10:27:00.000-08:00

CON CUNQUEIRO NO PARAÍSO
Por Henrique Rabuñal

É na solaina previa ao Bosque do Paraíso. As árbores están cobreadas e sen follas. Non chove pero vai frío de outono. Frío de neve. O Señor Cunqueiro aparece cun sorriso de merlo e cun andar lanzal. Loce unha longa capa negra. Tamén unha bufanda vermella que lle tapa a metade da boca. Senta nun carballo tronzado cando escoita as primeiras palabras do aprendiz. Parece non ter présa como quen dispón de todo o tempo do mundo. É na caída do serán.

O APRENDIZ: Dixéronme os de Casahamlet que vivía aquí no Paraíso e en boa compaña, por certo.

O SEÑOR CUNQUEIRO: Dixéronche ben eses que lle puxeron casa a quen xa tiña o mundo todo por fogar.

O APRENDIZ: Tamén me dixeron que vostede naceu escribindo obras de teatro.

O SEÑOR CUNQUEIRO: Tamén che dixeron ben. Eu pasei máis de media vida –e vivín unha pouca para o meu tempo- escribindo e representando peciñas de teatro. O que ninguén che dixo -porque cho vou dicir eu agora- é que a principal obra de teatro que escribín foi aquela que representei desde que me apliquei ao estudo na perrucaría do Pallarego ata os meus últimos días porque como saberás ou debes saber o escritor é un personaxe de teatro que creamos entre todos. E cando está creado o personaxe xa non podes conducilo como conducín eu aos meus Hamlets e ás miñas Ineses e aos meus homes brancos e aos meus homes pretos. Se non es personaxe tampouco es escritor e daquela xa non paga a pena.

O APRENDIZ: Cando custa un vaso de viño no Paraíso?

O SEÑOR CUNQUEIRO: Aquí os prezos son moi económicos porque estamos todos xubilados e ademais fixemos un acordo para que se nos permitise seguir usando as pesetas que é o que teño no peto (Móstralle ao aprendiz varias moedas)

O APRENDIZ: Señor Cunqueiro, xa sabe cantos homes fan falla para facer un home verdadeiro?

O SEÑOR CUNQUEIRO: Encántame que me fagas esa pregunta porque si, xa sei a resposta. Fan falla cen homes: botei ben as contas, estudei matemáticas aplicadas e sáenme cen, cen tipos para fabricar un home verdadeiro, deses que xa non se estilan, deses que se visten pola cabeza, dos que camiñan bébedos de soños. Dos que eu puxen a feixes nos meus libros e nas miñas cavilacións.

O APRENDIZ: Podería dicirme se Ulises, Hamlet ou Simbad tamén están inscritos no Paraíso.

O SEÑOR CUNQUEIRO: Claro, meu home. Pensei que ías dicir no INSERSO. Si. Mira: hai no Paraíso un bulevar dedicado aos máis grandes e alí están os que citaches e moitos outros. Levan unha vida moi normaliña: almorzo, paseo, xantar, cabezadiña, serie americana, paseo polo bosque, cea lixeira, lectura e cama. Téñochos todos alí: asinan autógrafos, déixanse fotografar e mesmo hai quen concede entrevistas como fago eu agora contigo.

O APRENDIZ: Vostede pensa que xa o toman a serio?

O SEÑOR CUNQUEIRO: Felizmente non, meu querido amigo. Eu aínda sigo sendo un descoñecido, tamén para min mesmo. Un home non dura dabondo como saber quen é, de que vai e todas esas cousas. E se un non sabe quen é como vai pretender que os outros –que case nunca o coñecen- saiban algo dun. De min sábese pouco e sábese mal pero teño unha manchea de incondicionais e son eles os que me permiten a min coñecerme máis do que me coñezo e como agora teño tempo ás veces xogo con eses coñecementos e métome na rede e vexo o que de min se di en África ou en Australia e cóntollo a Fole ou a Carvalho Calero, que son veciños de morada, e pasamos unha tarde moi linda, asando castañas e baixando algún dos viños nosos que melloran que dá gloria.

O APRENDIZ: Señor Cunqueiro, vostede é dos que manteñen que o teatro non é para ser lido...

O SEÑOR CUNQUEIRO: Non me vaias por aí que a cousa daría para teses e tesiñas e xa non podo. Mira: dixen moitas veces que eu, que por certo queimei moita vista escribindo e lendo, tería escrito máis teatro se tivese a certeza e a posibilidade de que as miñas obras chegasen aos escenarios do país que era tan difícil como que houbese metro en Mondoñedo nos anos da miña nenez. Metro en Mondoñedo, podería escribir un conto ou unha peciña breve.

O APRENDIZ: Podería dicir o señor que é unha mazá verde con manchas de cores?

O SEÑOR CUNQUEIRO: Meu querido amigo, se eu lle dixese agora a vostede o que é unha mazá é como se Einstein lle contase ao ouvido nunha sesión de cinema a Teoría da Relatividade. E iso non é humano e non é posíbel.

O APRENDIZ: Humano non sei, posíbel si.

O SEÑOR CUNQUEIRO: Vostede sabe que o GPS que terá no seu carro é fillo da relatividade? Caso non fosen calculados os efectos da relatividade, poderían acontecer grandes desastres cando vostedes teñen moitos dispositivos que dependen de 24 satélites ao redor da Terra para a determinación correcta da posición. Ficoulle claro o que é para min unha mazá verde con manchas de cores?

O APRENDIZ: Si, señor, ficoume claro. Señor Cunqueiro, no Paraíso a xente con que soña?

O SEÑOR CUNQUEIRO: Ti non sei como te fas chamar aprendiz. Polo que perguntas sabes máis da conta. Mira: no Paraíso a xente non é que soñe, é que non para de soñar. Onte mesmo, estiven vendo un debate na televisión sobre as eleccións catalás e déuseme por soñar e tiven un soño tan cumprido e tan falado que os que comigo vían a televisión decidiron apagala para catar as páxinas belidas do soño, que saíu tan lizgairo e tan senquerer que deixou a moitos pampos. Porque aquí soñar é o que máis nos vai.

O APRENDIZ: Ten previsto comunicarnos algo máis por escrito?

O SEÑOR CUNQUEIRO: Agora puxécheste fino e non tocaba. Mira, meu neno, todo o que eu tiña que comunicar por escrito –que son maneiras de dicilo- xa o comuniquei e o que non fixen no seu día agora non podo facelo que aquí temos prohibido imprimir o que escribimos e moito menos envialo fóra deste bosque no que levo trinta anos. Como pasa o tempo.

O APRENDIZ: Se me dá licenza estou por irme.

O SEÑOR CUNQUEIRO:Vaite cando queiras. Eu levo trinta anos sorrindo e con moito tempo, con todo o tempo que cando o precisaba non tiña.

O APRENDIZ: A min fáiseme tarde. Na casa cean cedo e teño cativos pequenos.

O SEÑOR CUNQUEIRO: Fas ben: nada une máis a unha familia que comeren xuntos.

O APRENDIZ: Boas noites, señor Cunqueiro.

O SEÑOR CUNQUEIRO: Boas noites, aprendiz de cousas inúteis.

O APRENDIZ: Porque de cousas inúteis?

O SEÑOR CUNQUEIRO: Porque acabo de lembrar un anaco da miña Rúa 26.

O APRENDIZ: Entón non era para amolarme?

O SEÑOR CUNQUEIRO: Que pouco me coñeces: para min as persoas importantes e valiosas son as que se declaran aprendices de cousas inúteis.

O APRENDIZ: Daquela grazas polo cumprido.

O SEÑOR CUNQUEIRO: Boas noites, rapaz.

O APRENDIZ: Boas noites e grazas, señor Cunqueiro.

(Esta peza foi publicada no especial Cunqueiro da Revista Casahamlet, nº 13, 2011).

A FAME QUE VIVE ÁFRICA

2011-08-14T09:30:00.000-07:00

VENTO DE SEDA

A FAME QUE VIVE ÁFRICA

Henrique Rabuñal

Na vella Europa queixámonos con razóns da desfeita política traducida na incapacidade de administrar a crise e nas desigualdades que se viven no seo da Unión. En Galiza queixámonos con razóns da agresión imparábel que padecen os sectores estratéxicos da nosa economía produtiva e da erosión que gangrena os servizos públicos esenciais. E convocadas eleccións xerais xa hai lugar para océanos de tinta, son e imaxes cando na verdade un ten a impresión de que nada importante está en xogo porque non se prevén políticas alternativas. A nós case tanto nos dá que as gañen os que comezaron a desfeita ou aqueles que queren rematala.

Pero o que está acontecendo no corno de África cuestiona a orde mundial e reclama de todos unha actuación que será errada e tardía para moitas vítimas inocentes pero tamén unha revisión integral diso que algúns aínda chaman a gobernanza mundial. Temos todos gravadas as imaxes dos refuxiados somalís fuxindo da terra que os mata e das mulleres que teñen que decidir que fillos van salvar dunha morte segura. O cóctel no corno africano non pode ser máis explosivo nin máis infernal: violencia e inseguridade, seca e falta de auga, falta de alimentos que chegaron a prezos disparatados, enfermidades devastadoras, desbordados campos de refuxiados, desnutrición e fame severa por non falarmos dos problemas que obstrúen a intervención de organismos internacionais e de organizacións non gobernamentais. A xente deambula e morre no camiño sen auga, sen teito, sen latrinas.

Pero nós estamos noutras cousas: tentamos casar as nosas contas, reducir o noso déficit, conter a prima de risco, salvarnos, manter as mil guerras do mundo e seguir sen mirar de fronte o grito silente dos que non teñen nada, dos que se amorean nos campos de refuxiados, dos que morren literalmente de fame. É un exemplo do estado do mundo, do seu fracaso. No corno non hai estado pero si millares e millóns de seres humanos que son escravos da guerra e da inxustiza, vítimas do desleixo e da falta de previsión e planificación das axencias e organismos internacionais.

(Publicado no Xornal.com, 8/VIII/2011)

GUERRA DE CIFRAS NA CORUÑA

2011-07-28T01:40:00.000-07:00

VENTO DE SEDA

GUERRA DE CIFRAS NA CORUÑA

Henrique Rabuñal
http://www.ocristaldasede.blogspot.com/

Na Coruña, logo do debate do salario do alcalde, asistimos estupefactos e abraiados a unha nova liorta entre o goberno actual e o cesante: os cartos que hai nas huchas municipais. O cidadán, que paga relixiosamente moitos e moi altos impostos, non entende o baile de números. Críamos que un Concello de case 300.000 habitantes dispuña de mecanismos internos e externos para ofrecernos datos irrefutábeis do estado de contas que deixa un goberno municipal cando é substituído. As facturas impagadas, os gastos dos litixios urbanísticos, o saldo en caixa, o pago da débeda non poden ser arbitrarios nin interpretábeis. Señores políticos de todo signo e condición: fagan a política coa que concorren ás eleccións, administren as súas derrotas e as súas vitorias pero no tema das contas sexan claros e respectuosos. O anterior goberno municipal foi ao noso ver pouco convincente á hora de defender o seu modus operandi en temas estrela como a aplicación da lei de contratos e xerouse mesmo a percepción, fomentada polos que agora gobernan, de amiguismo e caciquismo na administración municipal. Os gobernos do Partido Popular, non sabemos se para xustificar políticas de recortes en servizos, ocupan o poder facendo máis oposición ao goberno caído e queren seguir estendendo a mensaxe de que, neste caso socialistas e nacionalistas, foron uns pésimos administradores do diñeiro público e de que en definitiva o Concello coruñés é unha institución financeiramente pouco solvente. Os cidadáns témonos que conformar moitas veces con esta pelexa de galos e de datos. Uns negan o que os outros afirman e así ademais de non entendermos nada medran as peores sensacións para o goberno que foi substituído o 22 de maio. A nós gustaríanos que as primeiras espadas do anterior goberno, por dignidade persoal e política, saísen do seu acocho e ofrecesen á opinión pública unha explicación fundamentada en números claros e incontestábeis sobre a situación financeira en que deixaron as arcas municipais. Podemos coincidir máis ou menos con esta ou aquela formación política pero non podemos aceptar que a insidia, as medias verdades, a mentira e a guerra de cifras invadan a escena pública ata este punto intolerábel. A indignación xa está no seu máximo histórico. Señores políticos: non permitan que reborden os últimos vasos da paciencia popular.

(Publicado no Xornal de Galicia, 22/VII/2011)

EU NON CREO EN RUBALCABA

2011-07-15T11:22:00.000-07:00

VENTO DE SEDA

EU NON CREO EN RUBALCABA

Henrique Rabuñal
http://www.ocristaldasede.blogspot.com/

O sistema político español, ou polo menos a metade do seu ceo, precisaba de Rubalcaba. É sen dúbida un candidato potente para medirse cun PP moi fortalecido logo dos resultados das eleccións do 22 de maio. A súa estrea como candidato dunhas eleccións que xa se cheiran como moi próximas conseguiu polo menos aparentemente contentar á parroquia propia moi descolocada logo de perder feudos urbanos e autonómicos emblemáticos durante lustros.

A partir de agora o novo candidato socialista vai ter que medir e afinar os seus posicionamentos e virtualmente establecer matices a respecto da acción do goberno que vén de abandonar. Do seu goberno. Pero o problema de Rubalcaba é na nosa opinión de credibilidade. Non parece razoábel crer que vai facer o que non fixo nestes longos e duros anos ou que non fixo o que pensaba que tiña que facer. A estas alturas da película non chega con chuscarlle os ollos a un electorado asfixiado economicamente e incrédulo pola maneira de repartir as cargas de tanta desorde e de tanta erosión en dereitos traballosamente conquistados.

A nós cústanos traballo crer que a xente de esquerdas dos diversos territorios do estado vaia facilitar a chegada de Rajoy á Moncloa e tamén que esqueza os agravios infrinxidos polo goberno de Zapatero a tantos colectivos e tantas persoas. Outra política no estado e na Unión é posíbel e as próximas eleccións xerais poden enviar unha mensaxe clara e contundente promovéndoa ou pola contra favorecer que as políticas máis antisociais e máis reaccionarias multipliquen a súa acción e despreguen os seus últimos resortes.

Lembrando aquela canción de Lenon nós hoxe non cremos en Rubalcaba pero sabemos que aínda coa prima de risco en valores históricos outra política é imprescindíbel. A que nos salve solidariamente, a que nos protexa dos mercados, a que meta en cintura aos que teñen de máis, a que nos saque de Libia e de Afganistán, a que mellore a saúde da nosa democracia, a que nos faga recuperar un chisco de dignidade e un aquel de esperanza. Para esa política nova, Rubalcaba parece un xoguete roto antes de ser estreado, aínda sendo un durísimo adversario para o PP e un reclamo solvente para os militantes e simpatizantes do PSOE.

(Publicado no Xornal de Galicia, 15/VII/2011)

INDIGNADOS

2011-07-07T09:49:00.000-07:00

VENTO DE SEDA

INDIGNADOS

Henrique Rabuñal
http://www.ocristaldasede.blogspot.com/

Percorrín as céntricas rúas herculinas que levan da Praza de Ourense á de María Pita porque simpatizo con boa parte das propostas dos movementos do 15 M e de Democracia Real Xa. Aínda que non sabemos en que van desembocar estas protestas van introducindo no debate público a necesidade de pór sobre a mesa moitos temas pendentes que a situación de crise coloca nunha posición máis visíbel. O medo que paira entre os que se proclaman a cerna do sistema e a mensaxe que envían no sentido de sermos irrelevantes os que tomamos as rúas non fará máis que engordar o número de persoas que como recomenda o profesor Sampedro non poden renunciar nin á dignidade mínima nin á rúa que é da xente.
Atopei entre os millares de indignados a moitos vellos loitadores polas liberdades democráticas que xa concluíron a súa vida laboral ou que están a piques de facelo. Tamén a outros moitos que tal como están as cousas gozan dunha estatuto laboral e vital envexábel e a ducias de mozos, estudantes e traballadores cuxa vida se tinguiu de negrura e de preocupación. Temos todos en común que aspiramos a outro modelo no que primen os intereses da maioría, da maioría atormentada pola vaga de reformas que van sempre na mesma dirección e teñen sempre ás mesmas vítimas cada vez máis empobrecidas e máis baleiradas de dereitos. Moitas organizacións políticas camiñan co paso cambiado. As progresistas porque se negan a incorporar á súa axenda o que a xente pide aos gritos. As máis reaccionarias porque ven cuestionado o modelo que venden e a confortabilidade en que están instalados. Hai uns meses algúns analistas non entendían como non se producía algún tipo de rebelión pero cando esta se puxo en marcha pretenden dinamitala, demonizala e minimizala. O que está en xogo en definitiva é a calidade do noso sistema democrático e até que punto se perverteu a esencia mesma da democracia. O que acontece en moitos asuntos (o Tribunal Constitucional, a corrupción, a lexislación electoral, a fiscalidade, as privatizacións, as erosións ao sistema de benestar, o carísimo belicismo) cheira peor que a estancias que deseñou Cunqueiro para o seu incerto señor Hamlet. Nas rúas da Coruña, de Galiza, do estado camiñan moitas persoas ben informadas, ben intencionadas, cun moito de frescura e de rebeldía. A sociedade no seu conxunto non pode prescindir do seu osíxeno tan estimulante como imprescindíbel.

(Publicado no Xornal de Galicia, 6/7/2011)

O DISCURSO DE CARLOS NEGREIRA

2011-06-23T07:29:00.000-07:00

O DISCURSO DE CARLOS NEGREIRA
Henrique Rabuñal

O discurso de Carlos Negreira na súa toma de posesión como alcalde coruñés estivo acompañado de moitos xestos: a abstención dunha parte da oposición, a ausencia de Javier Losada, o abrazo simbólico con Paco Vázquez, o republicanismo e o compromiso con Galiza de Carril e moitos outros. Pero nós hoxe queremos viaxar ao discurso do novo alcalde.

Negreira lonxe de comprometersecon accións concretas fai un canto á esperanza e á ilusión dos que non teñen traballo e dos que son vítimas desta crise económica. Negreira aspira a facernos felices e cando adxectiva a cidade que pretende deseñar todos poderíamos sumarnos ao seu discurso: unha cidade próspera, moderna e solidaria, cosmopolita e orgullosa da súa identidade pero non cita a riquísima tradición galeguista da cidade que o é tamén de Murguía, de Peña Novo, de Villar Ponte, de Marinhas del Valle, de Xoán Casal ou de Avilés. Negreira promete subliñar a galeguidade da cidade de cultura, artes e ciencias, de ilustración pero elude o tema da lingua que é estelar optando polo topónimo en español en todo o seu discurso. Nunha disertación de tan poucos compromisos, o novo alcalde parece disposto a escoitarnos a todos, a actuar sen resentimento, apelando aos principios da xustiza, a convivencia, a liberdade, a solidariedade e a xenerosidade que outra vez todos subscribimos. Anuncia un goberno austero, serio, transparente e responsábel entregado a un desenvolvemento sostible, na creación de emprego e no crecemento económico. Será que el ten as competencias das que di carecer o presidente da Xunta?

Os parados, os maiores, os mozos, os inmigrantes, os emprendedores, os pequenos comerciantes, os universitarios, a xente da cultura, os concellos da área metropolitana agardan por acción concretas que practiquen de verdade un combate decidido contra a inxustiza social. Aínda que lles fixo un agarimo aos indignados do 15-M estes xa levaron a súa protesta ás portas de María Pita esixindo cambios radicais na política e na economía que o alcalde non vai atender.

Promete Negreira na súa acción un exercicio de tolerancia, respecto, diálogo e humildade. Nos barrios hai moitísimo por facer e xa pode encher varias follas con queixas e problemas e con puntos de vistas dos millares de votantes que non lle deron o seu apoio. Xogaremos a ser cidadáns libres e esixirémoslle ao novo alcalde que non se ille e que exerza de persoa normal e con principios.

Entre moitos dos seus críticos medra a percepción de que Negreira carece dun verdadeiro proxecto de cidade e que á súa apelación agarimosa ao vazquismo é un mal presaxio. Os feitos, sempre teimudos, despexarán todas as dúbidas. A campaña electoral xa rematou.

(Publicado no Xornal de Galicia, 23/6/2011)

DON RICARDO NA LEMBRANZA

2011-06-10T02:56:00.000-07:00

VENTO DE SEDA

DON RICARDO NA LEMBRANZA

Henrique Rabuñal

Non podemos pasar por alto a edición do volume Ricardo Carvalho Calero: ciencia, literatura e nación que publica a UDC con coordinación editorial dos profesores Sánchez Rei e Biscainho Fernandes. O libro recolle os traballos presentados na Reitoría coruñesa ás xornadas homónimas que conmemoraban o centenario do nacemento do erudito ferrolán e o vixésimo aniversario do seu pasamento.

A relevante obra literaria e científica de don Ricardo sumada a unha personalidade que encarna os mellores trazos do galeguismo contemporáneo fan desta obra unha nova ocasión de achegármonos a unha das figuras centrais da Galiza do século XX. Subscribimos plenamente as palabras dos editores cando subliñan a valía intelectual, a honestidade académica e o compromiso co seu país e a súa lingua do autor de Scorpio. Fronte ao silencio ao que é relegado por algunhas institucións das que foi membro, a Universidade coruñesa, na que traballan algúns dos seus máis brillantes discípulos, pon en valor o legado de quen foi fillo e continuador da xeración Nós, membro principal do Seminario de Estudos Galegos ou primeiro catedrático de Lingüística e Literatura Galega na USC.

Tratamos e coñecemos ao autor da Historia da literatura galega contemporánea logo da súa xubilación en 1980. Nese último decenio asumiu unha defensa do noso idioma en particular e dos intereses xerais do noso país cun rigor que está presente en ducias de escritos e intervencións públicas e publicadas. Co paso dos anos a súa figura axigántase e cobra aínda máis valor a súa achega como erudito, como escritor, como profesor e como home público galego. Como todas as figuras relevantes, don Ricardo non se sumou ao discurso máis cómodo nin riu as grazas dos diversos poderes. Coñecendo o seu pensamento e a súa praxe non resulta difícil saber que opinaría dos asuntos máis decisivos do debate político, financeiro, cultural e lingüístico que presiden a Galiza dos nosos días. A súa figura e o seu pensamento estarán felizmente moi vivos neste século como o proban os contributos recollidos no volume Ricardo Carvalho Calero: ciencia, literatura e nación.

(Publicado no Xornal de Galicia, 8/6/2011)

ESQUERDA UNIDA EN MARÍA PITA

2011-05-31T23:50:00.000-07:00

VENTO DE SEDA

ESQUERDA UNIDA EN MARÍA PITA

Henrique Rabuñal

En días pasados comentamos os trazos grosos das eleccións municipais na Coruña: vitoria histórica do PP que supera os 50.000 votos e logra a maioría absoluta, perda de 10.000 sufraxios por parte do PSOE que cede a alcaldía por vez primeira desde 1983 e descenso do BNG que tamén deixa polo camiño 10.000 votantes xusto cando participaba no goberno da cidade.

Na Coruña abstivéronse máis de 82.000 persoas, os votos en branco superaron a barreira dos 5.000 e os nulos a dos 2.000. Unha das novidades das eleccións está constituída pola chegada a María Pita de Esquerda Unida logo de dúas décadas de ausencia. O coordinador da Executiva comarcal e funcionario da deputación herculina César Santiso é o concelleiro da forza política que consegue case duplicar o número de votos, superando os 7.000 e que a piques estivo de lograr un segundo concelleiro que sería restado ao grupo municipal do BNG.

O discurso de Esquerda Unida-Os Verdes non se entende da mesma maneira nos diferentes territorios do Estado. Cando ouvimos no Congreso as intervencións dos seus representantes moitas veces simpatizamos con elas e non entendemos como máis cidadáns no Estado non escapan do bipartidismo asfixiante para reforzar unha opción á esquerda do que hoxe significa o PSOE. Pero cando Esquerda Unida actúa e predica en Galiza debe rivalizar por un espazo político que xa está ocupado por outros, especificamente polo nacionalismo, e daquela a súa oferta de esquerda transformadora perde na nosa opinión credibilidade.

Na noite electoral houbo algúns momentos nos que o PP non chegaba ao décimo cuarto concelleiro e daquela mesmo era previsíbel algún tipo de acordo PSOE, BNG e EU polo que o concelleiro de EU tiña aínda máis valor.

Sexa como for, que EU consiga a metade dos votos do BNG, partindo de posicións tan antagónicas, debe ser para eles un éxito. A hecatombe vivida polo PSOE e algúns movementos sociais puideron beneficiar á opción política de César Santiso quen afirma aspirar, na súa oposición ao goberno de Negreira, a ser correa de transmisión entre o sentir e o penar da cidadanía e os concellos. Non é pequena tarefa.

(Publicado no Xornal de Galicia, 1/VI/2011)

PEDRÓNS PARA LIDIA, ANDRÉS E AURORA

2011-05-30T03:32:00.000-07:00

A Fundación do Pedrón de Ouro que preside ManuelCaamaño Suárez ten por costume acertar na concesión dos seus galardóns anuais que se entregan na padronesa casa de Rosalía. A Fundación outorga o Pedrón de Ouro a unha personalidade que vive en Galiza mentres reserva o de Honra a figuras que desenvolven a súa actividade fóra da nosa patria. Nesta ocasión, o Pedrón de Honra distingue a traxectoria da sindicalista Lidia Senra, no seu día secretaria xeral do Sindicato Labrego Galego.

Lidia representa un anaco belido da loita do noso movemento agrario, da loita específica das mulleres e con ela prémiase tamén a tentativa de construír un novo modelo social e económico co que deben simpatizar os mozos que participan nos movementos 15-M e Democracia Real Xa.

Nesta ocasión, o Pedrón de Honra é para unha parella de amigos que aínda que galegos de nación desenvolven a súa actividade en Granada en cuxa universidade exercen como catedráticos de Filoloxía Latina. Son Andrés Pociña e Aurora López, lugués e sarriá respectivamente, formados na Universidade de Salamanca e autores de millares de páxinas sobre a nosa Rosalía e sobre a literatura e a cultura galega contemporáneas.

Sirvan como exemplo as súas obras Rosalía de Castro. Documentación biográfica y bibliografía crítica, a edición crítica de Cantares Gallegos, Conversas con Maruxa Villanueva ou Rosalía de Castro. Estudios sobre a vida e a obra. Editores de literatura grega e latina, analistas de múltiples feitos culturais, coñecedores da historia da muller, autores eles mesmos de literatura e de música realizaron desde o seu exilio granadino unha das achegas máis rigorosas e entusiastas á defensa da nosa terra e da súa identidade.

Onte domingo día 29 na casa de Rosalía déronse cita moitas persoas para acompañar aos ilustres homenaxeados. Eu quero que desde aquí sintan o meu abrazo, a miña ledicia cómplice e a percepción que teño de estarmos no mesmo camiño. Ese que premian os David Otero, os Avelino Pousa, os Xosé Ramón Fandiño e cantos toman patrióticas e atinadas decisións na Fundación do Pedrón de Ouro.

(PUBLICADO NO XORNAL DE GALICIA, 30/V/2011)

DESCARRILOU CARRIL?

2011-05-25T23:45:00.000-07:00

VENTO DE SEDA

DESCARRILOU CARRIL?

Henrique Rabuñal
henraco@gmail.com

Os políticos de todo signo combinan optimismo desmedido antes de que falen os votantes e variada maquillaxe logo de computados os sufraxios. Se os resultados son malos véñenos dicir que aínda poderían ser peores. Que é como dicir que o Deportivo puido rematar a liga de penúltimo. Pero o determinante para o Deportivo é que está en Segunda e para a Coruña que unha maioría virtualmente progresista foi substituída por outra de signo contrario. No caso do BNG na Coruña e cando ocupaba as bancadas do goberno perde máis de 10.000 votos, baixa máis de 8 puntos e estivo a piques de reducir á metade o seu número de concelleiros. Combinando este retroceso co importante declive electoral do seu socio de goberno enténdese mellor a rotunda vitoria do PP de Negreira.

Os electores se cadra non entenderon como tres concelleiros do equipo de goberno pasaron da xestión municipal, en liñas xerais boa, a desaparecer da escena. Tres concelleiros que eran tres pesos pesados e un deles, Henrique Tello, cabeza visíbel do BNG na Coruña durante máis de dúas décadas. Mala cousa prescindir desa forza aínda que se faga democraticamente. O PSOE e o BNG finxiron na campaña non coñecerse de nada. Tamén foi un erro táctico do nacionalismo transmitir ao electorado que un novo pacto co PSOE sería máis difícil como se fósemos descubrir agora quen é quen. Todo isto sumado a un candidato menos coñecido e novel, presentado como radical polos seus rivais e cos riscos que convela render contas da acción gobernamental. Os sectores máis reaccionarios tentaron introducir na xente a percepción de que o BNG nese goberno se desdicía do que opinara na oposición e que finalmente todos os políticos son iguais.

Xosé Manuel Carril fixo unha campaña didáctica, clara e, no mellor sentido da palabra, profesoral. Como discurso global sobre a cidade e a conxuntura pareceunos o máis sólido e o máis críbel. Pero non chegou. Non se explicou algo para nós fundamental: os beneficios para os cidadáns da xestión do Bloque en particular e do goberno municipal no seu conxunto nestes catro anos. O BNG debe reflexionar criticamente sobre a perda de tanta confianza conquistada en 2007 e os motivos que lle impediron captar aos descontentos do socialismo decadente e que parte de culpa pode asumir na chegada do PP á alcaldía coincidindo coa súa estadía no goberno. E isto aínda que o BNG se posicionou claramente a favor das vítimas da actual crise. A dirección local do BNG ten faena por diante pero foi moi estimulante ver ao profesor Carril Vázquez retornar ao seu oficio co aspecto de sempre.

Non sabemos se descarrilou Carril pero o BNG, agora desde a oposición e con eses 10.000 votos menos, debe revisar as súas formas de facer política para ser máis útil á cidadanía nun novo contexto no que o PP conta con demasiadas e para nós inmerecidas vantaxes, o PSOE parece agonizante e desnortado e a intrusión da política española vai tentar marxinalo.

(Publicado no Xornal de Galicia, 26/V/2011)

EN LOIS PEREIRO

2011-05-25T02:54:00.000-07:00

En Lois Pereiro

hENRIQUE rABUÑAL

Nos primeiros 80 o Lois Pereiro e servidor coincidiamos nunha empresa coruñesa dedicada á dobraxe de material audiovisual ao galego.

Eu coñecíao como poeta do amor e desamor e fixera algunha crónica dos seus textos en Luzes de Galiza e no suplemento Cataventos de El Ideal Gallego. Tantos anos despois nesta evocación penso que o seu pensamento e a súa obra están moi vivos e que en moitos aspectos foi un precursor, un adiantado ao seu tempo. Home cultivado e frecuentador de moitas artes, Lois Pereiro é un testemuño grandioso dunha época. En 38 anos de vida dura deulle tempo a escribir un cento de poemas, un guión para a TVG, oito capítulos dun romance inacabado ou o ensaio da Modesta proposición.

Pereiro foi moi por libre pero non se desviou do seu camiño. Fixo da súa poesía un reloxo suízo no que introduciu a vida, a morte, a arte, a patria e o amor. Avisounos do imperio que chamou do Microsoft mental, alertounos do perigo do cinismo e a indiferenza. Lois Pereiro ten entre outras a sorte de contar no mundo dos vivos con moita xente que o quere. Penso en Manolo Rivas e no seu irmán Xosé Manuel. É unha sorte que a súa palabra e o seu xesto circulen polas cabezas de moitos galegos, polos corredores de moitas bibliotecas, polas aulas de moitos centros de ensino, polas páxinas de moitos medios de comunicación, polas salas de exposicións de moitas vilas.

O día 23 de outubro de 2007 un grupo de fieis xuntámonos nunha taberna que rexentada o escritor Miguel Mato na Coruña para lembrarnos do Lois. Eu quería levar e levei a aquela homenaxe unhas palabras manuscritas para Lois que lin en Radio Coruña o 14 de maio e que tamén vos ofrezo aquí a vós. Non midades o seu valor pero si a paixón que as ditou:

EN LOIS PEREIRO

Foi no algodón da nube dos tristes
que te abracei en cinco idiomas.

Déchesme o veleno de benvida
e un abrazo urxente e inútil.

Probei o sangue do teu verso novo
e unha paisaxe de follas de afeitar.

Digo en ti, Lois Pereiro,
que o amor é inútil
e que as rúas do desastre
tamén devoran este eu demolido.

A Coruña, 23 de outubro de 2007

por Henrique Rabuñal

(Escrito para http://mardoorzan.com/2011/05/16/en-lois-pereiro/)

A DERROTA DE JAVIER LOSADA

2011-05-24T23:50:00.000-07:00

VENTO DE SEDA

Henrique Rabuñal

A DERROTA DE JAVIER LOSADA

Nin entre unha parte da familia socialista Javier Losada espertaba grandes entusiasmos. O 22 de marzo supón a súa xubilación como político local pero fecha un longo período de goberno socialista que comezara en 1983. Tempo dabondo para coñecer a alma da urbe e para proxectar nela proxectos e soños apoiados por moitos votos. Javier Losada parecía derrotado antes da derrota e unha parte da súa lista cheiraba a anacrónico e a obsoleto.

O PSOE na Coruña parecía carecer de proxecto. Non soubo presumir de goberno de coalición cos nacionalistas e de vender os froitos positivos desa asociación. Co PSOE na oposición e con Losada e Marón exiliados politicamente en Madrid producirase á forza unha renovación de persoas en moitos cargos e postos de confianza. Nos últimos meses Losada negouse a defender a xestión de toda unha etapa apelando á incomprensíbel falta de competencia como se ao alcalde que foi responsábel de tantas áreas non lle concernisen os casos Relámpago ou Conde de Fenosa ou a lei de contratos. O cidadán tiña a certeza de que a cidade estaba aberta en moitas batallas e mesmo o agarimo de Losada por un Zapatero politicamente moribundo preparaban o furacán popular.

Losada vendeu fume en forma de obras futuras e futuríbeis, negouse a programar unha verdadeira renovación entre os seus e deixouse levar pola deriva antisocial do seu partido. Os socialistas apoltronáronse quitándolle importancia ao tsunami popular que na cidade leva o nome e o estilo de Carlos Negreira. Errou cando transmitiu a idea de que sería máis difícil entenderse cos que poderían parar a chegada do PP a María Pita.

O PSOE na Coruña pode pasar unha longa etapa na oposición que debe aproveitar para rectificar, osixenarse, renovarse e distanciarse das políticas reaccionarias que agora representa. Os labores adiados tanto tempo agora son tarefas urxentes.

A cidade cando se converte nun xoguete pode estourar. As bicocas non son eternas. O PSOE deulle acubillo nestes longos anos a xentes que aínda non demostraron a súa valía fóra dos cargos, no mundo real. É de supor que con Losada e Marón desaparezan moitas outras figuras dunha época conclusa. Outras tomarán o relevo.

Agora non podo deixar de evocar unha das escenas que como cidadán coruñés máis me magoaron: o canto do LA/LA/LA que moitos interpretamos como un desaire ás leis e á lingua propia de Galiza, tan coruñesa como a Torre de Hércules. O feito de que Losada e Marón marchen pero sigan comodamente instalados nas súas funcións de senador e deputada di moito do exercicio actual da política e de que como se depuran as responsabilidades.

(Publicado no Xornal de Galicia, 25/V/2011)

CARLOS NEGREIRA: LUCES E SOMBRAS

2011-05-23T23:51:00.000-07:00

VENTO DE SEDA

CARLOS NEGREIRA: LUCES E SOMBRAS

Carlos Negreira, na súa dobre condición de responsábel provincial do seu partido e de candidato a alcalde da Coruña, conclúe as eleccións municipais como unha estrela que brilla con luz propia na política galega. Soubo minimizar todos os obstáculos que foi encontrando no seu camiño á alcaldía –o último unha grave denuncia formulada por un rival– e situar o electorado ante a tesitura de escollelo a el ou aos socios dun goberno que o PP presentaba como o caos, a radicalidade e o desgoberno.

Soubo tamén sacar todos os trapos sucios da xestión socialista na cidade e anunciar a fin dun ciclo que duraba xa case tres décadas. Carlos Negreira sabe vender o produto e aparenta querer escoitar mesmo aos que disinten co seu programa. Mantén boas relacións con algúns medios e poderes influíntes e puxo a vogar na súa dirección a todas as esferas do poder do Partido Popular con achegas, opacas algunhas, de fóra do seu partido.

A súa vitoria o domingo na Coruña é histórica e incontestábel logrando unha maioría absoluta que lle vai permitir gobernar en solitario e coa axuda da administración autonómica, da autoridade portuaria, da Deputación, de varios concellos da área metropolitana e de significadas asociacións cívicas e profesionais.

Carlos Negreira é unha persoa intelixente a quen lle axudaron a crise económica xeral que el imputa aos seus adversarios, ao mellor os mozos do movemento 15-M que fixeron máis audíbel a indignación popular e mesmo a desolación que acompañou a votar a moitos coruñeses que viron como o equipo dos seus amores baixaba ao inferno da Segunda División.

Os seus adversarios políticos tampouco llo puxeron difícil. Uns, demasiado tempo ancorados ao poder, porque non souberon defenderse das graves acusacións de que foron obxecto e porque non lograron ilusionar os cidadáns nin renovar candidatos e ideas. Outros, porque optaron por prescindir da metade do seu equipo e porque non conseguiron ser vistos como a metade do muro que paraba a chegada da dereita.

Os méritos de Carlos Negreira, con todas as axudas que se queira, están aí. Pero ten tamén as súas sombras. Non parece ofrecer unha política verdadeiramente alternativa á que nos levou a esta situación, ameazou con implementar políticas reaccionarias en materias tan sensíbeis como a lingüística e chega a María Pita co programa máis clásico e preocupante da dereita en tempos de crise. As relacións cos grupos da oposición antóllansenos difíciles. Hai unha Coruña progresista representada nas bancadas da oposición a Negreira que suma máis votos dos colleitados polo PP. Esa Coruña estará atenta para que non se desande ningún camiño en materia de servizos públicos, de calidade democrática ou de galeguidade. Polo ben da cidade desexámoslle a Negreira e ao seu equipo sorte, acerto e sentidiño.

(Publicado no Xornal de Galicia, 24/V/2011)

ALCALDES E NUBES

2011-05-19T01:30:00.000-07:00

VENTO DE SEDA

ALCALDES E NUBES

Henrique Rabuñal
henraco@gmail.com

Miramos para os políticos con prevención. Escrutamos os seus xestos e as súas palabras. A crise fixo deles unha liñaxe. Xa sei que non son todos iguais pero cada vez parécense máis uns e outros. Penso agora no estereotipo do modelo de alcalde de cidade galega. Envelleceron camiñando por corredores e despachos suntuosos. Están bébedos de notoriedade. Son incapaces de calcular o que custa unha viaxe no bus da súa cidade. Levan tempo atrapados en discursos baleiros, tanto que os poderían subscribir os seus aparentes adversarios. Gábanse do que fixeron e disfrazan as carencias da súa xestión. Crean un mundo virtual de obras que non sabemos se serán posíbeis e atribúense éxitos en materias nas que non teñen competencias. Móstranse insensíbeis coas vítimas reais da crise e ignoran as cifras do paro e a realidade da exclusión social e da pobreza. Se acumulan varios cargos apelan a unha norma excepcional que os disculpe. Se teñen un rival potente descualifícano sen argumentos. Na precampaña e na campaña propagan ocorrencias e disparates e preséntanse como imprescindíbeis para culminar un traballo –unha bicoca- que parece finiquitado. Carecen de paixón e de ideas e desde o coche oficial xa non poden ver o país real, ese que unha nube de asesores, secretarios e colegas fan desaparecer. O real é un país agredido na súa cerna, confundido, empobrecido que nin entende a fabulosa cantidade de recursos investidos nunha campaña electoral exenta dos problemas da maioría. As eleccións son máis reñidas ca nunca. Hai outros que din sácate ti que quero pórme eu. Máis ca ideas traen ambicións pero tampouco saben o prezo do bus. O electorado é hoxe imprevisíbel e a abstención unha forma de expresar o desánimo e o desconcerto. Hai pouco deille a man a un deses alcaldes. Faloume para me pedir o voto, para cuspir dous feixes de palabras ocas e para me lembrar que el si vivía moi ben, na súa nube, absorto na confortabilidade da súa maxistratura e desconectado do sentir da xente que a el, como a todos os demais, o pode xubilar. É cuestión de días.

(Publicado no Xornal de Galicia, 17/V/2011)

2011-05-13T15:16:00.000-07:00

VENTO DE SEDA

A CAMPAÑA DE NÚÑEZ FEIJÓO

Henrique Rabuñal

henraco@gmail.com

O Presidente da Xunta asume nestes comicios municipais moitos riscos. Non candidatándose el mesmo xoga a adestrador do seu rabaño e a delegado territorial do seu partido. Isto é: controla e fiscaliza o labor dos seus candidatos ás grandes cidades porque precisa como auga de maio visibilizar a súa xestión na Xunta e non regatea teatralidade para ofrecerlle o seu territorio ao xefe Mariano. Poucas veces o Presidente galego parece exercer de tal. Os tiros sen embargo pódenlle saír pola culata. Non parece o PP estar en condicións de gañar en concellos estratéxicos como Compostela e sinceramente o que agora pode ofrecerlle a Mariano Rajoy é unha xestión que non aproban nin os máis seareiros.

Núñez Feijóo pasa os días de campaña dándolle á tarabela con premeditación e tenta, mesmo arriscándose a facer o ridículo, coar dous goles na portaría da opinión pública e dos sufridos electores. O primeiro consiste en defender que o voto ao BNG é un voto a Zapatero que é o mesmo que, como dicía meu pai, confundir o touciño coa velocidade. O segundo gol consiste en desprezar aos electores que prefiren – que preferimos- gobernos democráticos de coalición na Coruña, en Vigo ou en Compostela antes que favorecer o desgoberno que propoñen as moitas dereitas engulidas polo PP. Tíñamos ao presidente galego non só por ambicioso, por disciplinado cos seus superiores en Madrid, senón tamén por mellor estratego. Estas dúas mensaxes non as cre ninguén. Ninguén que siga o alento da política galega. Que o presidente as introduza en campaña non só revela un erro táctico senón tamén un menosprezo á competencia política da cidadanía que si sabemos distinguir o cu das calzas. Ao final se esas mensaxes operan na súa contra poden deixar ao PP tocado e mesmo avariado. Sen prolongar a súa pírrica e lixosa vitoria do 2009 e sen axudar a Cospedal e Rajoy a quen non lles dá chegado o 2012. A culpa –en caso de fracaso- teríana os seus alcaldables, os mesmos que asinan compromisos de xeonllos dobrados, mudos pero cativados polo seu presidente. O día 22 saberemos a opinión do electorado.

(Publicado no Xornal de Galicia, 13/V/2011)

O DISFRACE DO LOBO

2011-05-10T23:28:00.000-07:00

VENTO DE SEDA

O DISFRACE DO LOBO

Henrique Rabuñal
henraco@gmail.com

Non sei que pensarán vostedes pero eu estou convencido de que asistimos a unha perversión consciente da linguaxe e a unha desvalorización interesada das grandes palabras. Hai tempo que entrou no debate político de cara ás próximas eleccións municipais o concepto de radicalismo pero non para retratar aos que se sitúan en posicións extremas senón para descualificar a aqueles que simplemente din non con clareza e con fundamentos ás políticas económicas, fiscais e sociais que están provocando a destrución de emprego, a redución do noso tecido industrial, o recorte de pensións e salarios ou a mingua do estado de benestar.

As acusacións de radicalismo proveñen moitas veces dos que se contentan cun sistema bipartidista, escasamente diferenciado nas propostas, que non admiten nin que se diga que outra política, máis solidaria e máis atenta aos intereses da maioría, é posíbel. Acusacións que proveñen con frecuencia de quen fai da súa carreira política unha aposta individual e unha fotografía fixa na que ficar estantío durante decenios e se é posíbel participando do reparto da torta de prebendas, beneficios e oportunidades que o sistema permite. É inmoral escoitar falar de radicalismos a quen practicou e alimentou políticas de moi diversa índole, desde a urbanística á lingüística, netamente radicais en contra dos intereses da cidadanía silente.

Teñamos coidado coas palabras, son fermosas pero encerran na súa cerna o veleno. Poden dicir o que non son. Poden ser baleiradas de contido, traizoadas. E daquela xa non nos valen e temos que substituílas polas contrarias, buscando o antónimo. Temos que determinar quen son realmente os radicais: se os que abusan da palabra ou os seus contrarios. No conto de Charles Perrault o lobo disfrazouse de vetusta e anxelical avoíña. Agora entre nós os radicais do capitalismo ultraliberal disfrazáronse de sensatos e de centrados. Queren que os vexamos como avoas inofensivas pero baixo o disfrace esconden a cabeza aguzada, as orellas tesas e o rabo longo e peludo do lobo.

(Publicado no Xornal de Galicia, 11/V/2011)

CORRELINGUA

2011-05-05T07:08:00.000-07:00

VENTO DE SEDA

CORRELINGUA

Henrique Rabuñal

henraco@mail.com

Entre o 2 e o 13 de maio e baixo o lema “Galego: a forza do noso amor” celebraranse polo país adiante as carreiras pola lingua. Ese lema tan acaído como novoneiriano animará o Correlingua 2011 e aniñará no corazón e na memoria de case 50.000 rapaces e rapazas en representación duns 400 centros educativos. Desde hai dez anos a AS-PG, a MNL, todas as deputacións agás a de Pontevedra, entre outros os concellos de Vigo, Pontevedra, Ourense e Lugo así como a CIG enchen de ledicia xuvenil e de esperanza activa a defensa da lingua galega.

Para que a lingua teña porvir non só fan falta no parlamento políticos que lexislen na dirección correcta senón tamén mozos e mozas que vivan a lingua como parte irrenunciábel da súa identidade. Trátase de reforzar a idea de que Galiza só será sen a mutilación que significaría a renuncia ao que nos permite ser: a lingua de noso. O Correlingua non sería posíbel sen a entrega entusiasta de moitos docentes que animan e acompañan ao seu alumnado e que inoculan neles a relevancia do idioma do que algúns foron desposuídos pero a lingua como casa común dos galegos sempre espera por todos e sempre acolle a todos.

Fronte ás políticas do goberno amplamente contestadas no parlamento e na sociedade, fronte ás decisións erráticas e antigalegas da actual maioría no Hórreo, hai un país en marcha, o país do que era habitante Lois Pereiro, o país que aturou circunstancias históricas e políticas moi adversas pero que non renunciou –nunca poderá facelo– a seguir pintando as cores do arco da vella en galego.

A cultura en xeral e a defensa da lingua en particular son cousas serias pero divertidas que nos fan felices. Por iso os nosos mozos e mozas escriben, fan banda deseñada, vídeos, canción e música, dánlle ao Galeoke, ocupan as rúas en son de paz e celebran a vella lingua de noso. Eses mozos queren vivir en galego, sen prexuízos, sen ter nada en contra doutras linguas irmás. Nas súas carreiras, na súa mocidade, na súa ilusión circula o mellor de nós, a forza dun amor que peta na nosa conciencia e que, definitivamente, non pode ser inútil.

(PUBLICADO NO XORNAL DE GALICIA, 5/V/2011)

NON PODEMOS CALAR

2011-05-01T10:17:00.000-07:00

NON PODEMOS CALAR

Non podemos calar. Non debemos calar. Porque están aí, ás portas, esperando o asalto final ao palacio municipal de María Pita. Preséntanse como o cambio, mais son os de sempre, nostálxicos do franquismo.

Candidatos que manifestan sen rubor a súa negativa a cumprir a Lei da Memoria Histórica e a retirar a simboloxía franquista, tal e como aprobou o pleno da corporación municipal o 7 de setembro de 2009. A Coruña xa non é a capital da simboloxía franquista, mais aínda queda moito por facer; é unha vergoña que o único escudo franquista da cidade estea na entrada principal de María Pita.

Son os mesmos que fan interesada relación entre inmigración ou etnia e delincuencia, con afirmacións de marcado carácter racista.

Utilizan o tema do topónimo da cidade para xerar crispación social e escasos réditos electorais. Están contra a aplicación da Lei de Normalización Lingüística, aprobada por unanimidade no Parlamento Galego en 1983. O concello da Coruña debe asumir a política de normalización lingüística que xa teñen outras cidades galegas e tomar medidas para o impulso do uso do galego.

Levan anos obstaculizando a construción dunha residencia pública na nosa universidade porque eles están pola xestión privada e por defender o negocio dos seus amigos.

Hai que afondar nunha política urbanística ao servizo das maiorías sociais, que poña freo á especulación. A Coruña debe liderar o recoñecemento institucional do novo espazo político cidadán do século XXI, impulsando un modelo territorial urbanístico que nos leve a unha cidade aberta, de habitabilidade conxunta e servizos compartidos, aplicando políticas públicas de vivenda, transporte, defensa do espazo público e do patrimonio cultural e histórico da cidade, que teña na participación cidadá a chave da súa concepción como proxecto colectivo.

Queremos unha sociedade participativa coa posta en vigor dun renovado Regulamento de Participación Cidadá e uns Orzamentos Participativos.

Somos unha plataforma cívica apartidaria e non pedimos o voto para ninguén. Formamos parte dunha cidadanía coruñesa que quere asumir as súas responsabilidades. Facemos a nosa humilde achega para crear un movemento cívico que impida a chegada ao Goberno Municipal daqueles que se presentan como o cambio, pero que non representan outra cousa que a marcha atrás e unha hipoteca para o futuro da Coruña.

Consideramos que a abstención favorece os obxectivos da dereita e, por tanto, é de vital importancia a participación nas eleccións municipais do 22 de maio porque o noso voto decide.

A Coruña, 14 de abril de 2011

Promotores deste manifesto, que se presentará nunha asemblea pública o 28 de abril, ás 8 da tarde, no Circo de Artesáns (r/ San Andrés 36, A Coruña):

Xabier Docampo, Manuel Rivas, Francisco Pillado, Xosé María Monterroso, Henrique Rabuñal, Xurxo Souto, Tono Galán, Isabel Risco, Luis Fermín Rodríguez, Pepe Galán, Miro Casabella, Xosé Lois Martínez Suárez, Xosé Luis Rodríguez Pardo, Andrés Salgueiro, Mari Luz Canal, Ramón Veras, Manuel Monge, Pura Barrio, Xesús Díaz.

Tamén apoian o Manifesto Xavier Seoane, Miguel Mato, Suso Mosquera, Manuel Lourenzo, Diana Varela Puñal, Xulio López Valcárcel.

POR UN NOVO ESTATUTO

2011-04-27T23:32:00.000-07:00

VENTO DE SEDA

POR UN NOVO ESTATUTO

Henrique Rabuñal
henraco@gmail.com

Cando hai uns anos se produciu o debate co gallo da redacción dun novo Estatuto para Galiza, tiven a oportunidade de levar con outros colegas a visión da AELG á comisión creada no Parlamento galego. Agora que o lembro algúns parlamentarios transmitían daquela pouco entusiasmo e pouca receptividade nun asunto que ao parecer está fóra da axenda política galega inmediata.

O feito de que Galiza non conte xa cun novo Estatuto é na nosa opinión un fracaso colectivo. Perdemos a oportunidade de actualizar e revisar o noso autogoberno, de poñernos á altura das comunidades máis esixentes e de fixar novas condicións de financiamento acordes coa nosa poboación, o noso territorio e o noso tecido económico. Cando se retomen os traballos veremos que hai moito camiño andado no seo das formacións políticas e fóra delas para producirmos un estatuto de todos que envíe unha mensaxe de enerxía colectiva apoiada por iso que vimos chamando visión de país. Habitualmente escasa visión de país.

Manter que a reforma estatutaria non é unha prioridade supón alimentar unha Galiza con menos peso político, desvalorizada entre as nacionalidades históricas e indiferente ás cotas de benestar e de autogoberno que merece a cidadanía.

O presidente do goberno galego para selo dignamente debe exercer a súa alta maxistratura os 365 días do ano e serlle fiel outras tantas xornadas aos verdadeiros intereses do país. Coincidan ou non cos do seu partido, coincidan ou non cos doutras administracións. Promover o novo Estatuto parécenos que debía ser unha das súas preferencias na alta política galega. E de camiño acordar cos demais as competencias que precisamos exercer, os investimentos que lle hai que esixir ao Estado, as relacións que se precisan coa UE, o tema estelar da lingua e o mesmo concepto de nación.

O senador Pérez Bouza parece adiantar camiño, en beneficio de todos, cando leva ao Senado o acordo parlamentar galego sobre a competencia de tráfico e seguridade viaria por non falarmos do control de aeroportos, a xestión de autovías, os servizos ferroviarios ou a seguridade marítima. Temas, como todos os que pode acoller o novo Estatuto, de máximo interese para a Galiza deste século.

(Publicado no Xornal de Galicia, 28/4/2011)

A CASA DAS ATOCHAS

2011-04-25T04:17:00.000-07:00

VENTO DE SEDA

A CASA DAS ATOCHAS

Henrique Rabuñal
henraco@gmail.com

Cando se produciu por orde xudicial o desaloxo da Casa das Atochas, en pleno barrio coruñés de Montealto, en internet eran maioría os que estaban en contra da medida e tamén eran moitos os que entendían que o colectivo Atocha Alta dera vida a un espazo abandonado para potenciar actividades culturais e solidarias seguindo un modelo baseado na autoxestión e no asemblearismo. Tamén é certo que algúns veciños censuraban a sucidade e os ruídos que provocaban os usuarios da Casa. E todos, nós tamén, condenamos os actos violentos que se produciron logo do desaloxo.

O acontecemento prodúcese nun contexto moi específico: elevado desemprego xuvenil, intensa especulación no barrio, vivenda inaccesíbel, inxección de diñeiro público na banca, salarios e pensións miserentos, drama demográfico e participación nunha guerra que sae moi cara en termos de vidas humanas e en termos de recursos económicos.

Os mozos desaloxados denuncian a existencia de case 20.000 casas baleiras na Coruña, a falta de espazos para desenvolver actividades, a concorrencia dun urbanismo especulativo e os excesos dun modelo ultraliberal, ultraconsumista que fai posíbel en plena crise a apertura do macrocentro comercial Marineda City. O colectivo Atocha Alta contou co apoio de diversos artistas e persoas do mundo cultural e mesmo entre os candidatos ás eleccións do 22 de maio Xosé Manuel Carril expresou a oportunidade de buscarlles un lugar alternativo para seguiren realizando concertos, debates, conferencias e o resto das súas actividades.

Vivimos un sistema político, económico e social que parece facer augas por todas as partes baixo o lema perverso de socializar perdas e privatizar beneficios, de esixir esforzos á maioría e de repartir espléndidos beneficios entre a minoría de sempre. Non pode estrañar que o colectivo Atocha Alta provoque simpatía máis aínda cando luciu unha imaxe de Lois Pereiro e cando advirten que ninguén poderá desaloxar os seus soños.

Os sucesos ao redor da Casa das Atochas fixéronos pensar no edificio Tachelles no corazón da cidade de Berlín. A casa, bombardeada durante a II Guerra Mundial, acabou converténdose nun símbolo da creatividade e do movemento okupa a poucos metros da Porta de Brandemburgo.

(Publicado no Xornal de Galicia, 25/4/2011)

TEMPOS DE CONTENDA ELECTORAL

2011-04-22T04:17:00.000-07:00

VENTO DE SEDA

TEMPOS DE CONTENDA ELECTORAL

Henrique Rabuñal
henraco@gmail.com

Cando se aveciña unha contenda electoral todos os xestos e todas as palabras, todas as accións e todos os silencios deixan de ser inocuos. Os datos e os prognósticos económicos presiden o debate político xeral. O cidadán no medio do fogo cruzado dos políticos debe separar o gran da palla e facerse un plano de situación casado coa realidade, sempre teimuda. Os gobernos municipais e as oposicións a eses gobernos tiveron catro longos anos para mostrar e demostrar a súa eficacia, a súa honorabilidade e os eventuais beneficios da súa xestión. A estas alturas da lexislatura son moitos os que ou xa teñen decidido o seu voto ou xa saben a quen non votar. O cidadán asiste incrédulo ás denuncias no último minuto do partido cando xa case non hai tempo para defenderse. A teima en confundir esferas e ámbitos e dese xeito evitar o debate sobre os problemas específicos de cada concello, a presenza nas listas dos partidos de candidatos imputados en procedementos xudiciais non fai máis que alimentar as reticencias da xente que ten agora ocasión de opinar liberrimamente armada co seu voto ou coa súa abstención.

Todos os partidos se xogan moito porque se prevé que moitas alcaldías non están decididas e que un feixe de votos pode contribuír decisivamente a adxudicalas. Nas grandes cidades e en dúas deputacións o PP non goberna e para facelo deberá vencer en solitario porque fixo da súa falta de acordo cos demais a bandeira da súa acción política. Eles contra todos. Para o BNG e o PSOE as eleccións tamén son decisivas a dous anos de perderen o goberno da Xunta. A xente votará no seu concello pero opinará de paso sobre a renovación dos seus dirixentes e sobre a posta en marcha da súas liñas políticas predominantes. O PSOE e o BNG aspiran a seguir gobernando as sete grandes cidades galegas, mesmo coligados e coordinados. Nalgúns concellos non o van ter fácil. A resposta a todas as incógnitas será o 22 de maio e terá consecuencias en todas as formacións políticas e en todas as esferas: a local, a galega e a española. Porque o que toca, antes que nada, é ouvir aos cidadáns cando cese o fogo da contenda electoral.

(Publicado no Xornal de Galicia, 22/IV/2011)

MULLERES NA ACADEMIA

2011-04-19T11:01:00.000-07:00

VENTO DE SEDA

MULLERES NA ACADEMIA

Henrique Rabuñal
henraco@gmail.com

As mulleres que reclaman cadeiras na Academia Galega están sobradas de razón e de razóns. Fartas de razón e de razóns. Anegadas de mérito e de talento. Asolagadas de dignidade. Todas e todos coñecemos a historia do mundo e a historia do noso mundo. Tamén a cultural que forma parte da global. Por defecto as mulleres estiveron á marxe, excluídas, negadas, ausentes. Preteridas durante séculos. Tamén entre nós. Eu coñezo a moitas destas mulleres: Ana Romaní, Antía Otero, Ánxela Abalo, Aurora Marco, Dolores Vilavedra, Estíbaliz Espinosa, Fina Casalderrei, Imma António Souto, Inma López Silva, Marga Romero, Marica Campo, Mercedes Queixas, Tareixa Navaza, Yolanda Castaño. E son moitas máis. Moitísimos e moitísimas máis. Moitísimas máis que levan na súa bandeira a sinatura e a coraxe das que xa non están pero estiveron en primeira liña esixindo cadeiras. Unha das primeiras Rosalía de Castro que tamén ergue a súa voz entre elas.
Non merecen estas mulleres, non nos merecemos ninguén, que fiquen condenadas á insignificancia. Non poden ser invisibilizadas máis unha vez. Non agora. Non aquí. Sosteñen a metade do ceo, é certo. O ceo sen elas non existiría. Tampouco o inferno. Nin a luz dos días. Nin os solpores. Nin a química orgánica. Certo que teñen méritos e valores e as mans desgastadas e os lombos fartos. Todos vimos das mans erosionadas dunha muller e dos seus lombos estragados. Non merecen ficar excluídas nin seren procuradas entre o cascallo das palabras dos homes nin nos fondos escuros das bibliotecas. Non agora. Non aquí. Por iso grito con elas. Grito entre elas. Aínda non sendo ouvidas nunha sociedade que ten acreditada redución da capacidade auditiva, levan moito tempo estando aquí. E xa non admiten máis dilacións, máis distraccións, máis demoras. Non agora. Non aquí. É de xustiza. Precisámolas, non somos nada sen elas, non quero que sigan xogando ao xogo das cadeiras. Con efecto: son horas de deixar de agardar. Cadeiras para as mulleres xa. Amén.

(Publicado no Xornal de Galicia, 19/IV/2011)

VOLVE VÁZQUEZ

2011-04-12T01:05:00.000-07:00

VENTO DE SEDA

VOLVE VÁZQUEZ

Henrique Rabuñal
henraco@gmail.com

Durante lustros Paco Vázquez foi amo e señor da súa cidade estado e cóubolle a oportunidade de liderar, coas súas luces e coas súas sombras, A Coruña no seu tránsito ao que hoxe é. O seu estilo calculadamente populista, o seu coruñesismo rancio, o poderío económico que se lle supoñía, a súa conivencia cos outros poderes que operan na urbe acabaron dando a imaxe que don Francisco estaba por riba do mal e do ben. Os cidadáns fóronlle retirando apoios e ficou politicamente desnortado cando os seus correlixionarios viron oportuno entenderse cos nacionalistas no goberno galego de Touriño e Quintana e no municipal coruñés de Losada e Tello. A súa marcha como diplomático en Roma foi interpretada como un exilio forzado que agora conclúe. O seu pensamento e a súa praxe política colocárono moitas veces entre as posicións máis reaccionarias do seu partido e así foi visto polos numerosos grupos que se opoñen ao seu eventual nomeamento como Defensor del Pueblo.
Nestes últimos anos as súas declaracións –amplificadas por determinados medios- e os seus xestos nunca inocuos quixeron influír na política local coruñesa. Resultou sintomático que deixase de saudar aos seus outrora compañeiros e cómplices no Pazo de María Pita. Agora que abandona a embaixada o secretario xeral do seu partido en Galiza, na liña expresada por líderes do Partido Popular, agóiralle futuro e relevancia política. Ao político que se negou a cumprir a Lei de Normalización Lingüística, a quen ousou comparar Orzán e Riazor con Copacabana e Ipanema, a quen algúns cren que fixo da súa cidade o seu xoguete. A impresión que temos é que Paco volve pero está fóra de xogo agás que participe con cartas marcadas ou que lle preparen un segundo exilio. Ao político das mil batallas non lle faltan lugares onde repousar: nas súa casas do Parrote e de Gandarío pero tamén coa súa estrepitosa xestión urbanística e cos moitos asuntos decisivos que non deixou resolvidos: a área metropolitana, a vivenda, as comunicacións e o transporte, a normalización lingüística e moitas outras. Volve Vázquez ao lugar do que nunca saíu.

(Publicado no Xornal de Galicia, 12/4/2011)

LOSADA, NEGREIRA, CARRIL

2011-04-06T23:24:00.000-07:00

LOSADA, NEGREIRA, CARRIL
Henrique Rabuñal
henraco@gmail.com
As eleccións municipais na Coruña preséntanse rifadas. Os cidadáns deben decidir se outorgan maioría absoluta ao PP transferíndolle moitos millares de sufraxios, se validan o labor do goberno municipal e se conceden algún concelleiro ás candidaturas que non o obtiveron en 2007. Os partidos preparan a súa artillaría pesada e vaise pelexar voto por voto. O PP para acadar a maioría absoluta. O PSOE e o BNG para non retroceder e impedir esa maioría. A data de hoxe a fotografía dos candidatos pode ser a que segue:

Losada: Empéñase nun optimismo desmedido e pouco críbel e posibilitou unha renovación pequena da súa candidatura. O seu proxecto de cidade, longamente executado, parece esgotado e pouco ilusionante mesmo entre os máis partidarios. O candidato ademais acumula dous cargos públicos. Teima en subsidiar a feira taurina pero nin eliminou as terrazas de María Pita nin retirou a simboloxía franquista. Deixa unha cidade con moitas frontes abertas e cunha mala relación coas administracións que goberna o PP.

Negreira: Apura ata o último minuto para descubrir a súa lista mentres recúa no tempo para denunciar o pecado orixinal do actual alcalde –non gobernar en minoría– e ofrece sempre unha imaxe da cidade catastrófica. Por inventar, inventou o concepto de coalición radical que ninguén que viva o día a día da cidade parecer crer. Para darlle máis aliciente ao combate electoral anuncia que se non gaña por maioría non será candidato outra vez. Tamén acumula dous cargos públicos.

Carril: Ten que vencer a falta de coñecemento que del ten a cidadanía pero é home de partido e de siglas que recibiron en 2007 case 25.000 votos. Modestamente vaise facendo cun perfil propio, nitidamente de esquerdas e desacomplexadamente nacionalista. Na súa contra pode xogar a parte do BNG que foi excluída da súa lista e o desgaste que pode implicar para unha parte do seu electorado a participación dos seus no goberno municipal.

Os outros candidatos parecen telo coma sempre moi difícil aínda que algún conte co apoio de poderes fácticos e económicos. En resumo, o noso vaticinio non prognostica a variación de voto necesaria para que o PP consiga a alcaldía. Precisaría case 15.000 votos que deberán perder os seus contrincantes. Se Negreira non consegue todos eses votos o BNG tería outra vez a chave dun hipotético goberno de coalición. Os cidadáns temos a palabra o 22 de maio.

(Publicado no Xornal de Galicia o 7/4/2011)

NON Á GUERRA

2011-04-04T00:38:00.000-07:00

VENTO DE SEDA
NON Á GUERRA
Henrique Rabuñal

Por moito que nos vendan as beizóns da intervención militar en Libia, por moito que o Parlamento español aprobase a participación española, non nos parece a guerra a mellor maneira de promover a solidariedade, de activar a democracia e de propagar a xustiza social. Se do que se trata é de impedir que un estado actúe contra os seus cidadáns non parece tolerábel que non se faga o mesmo noutras partes do mundo onde os países que lideran a guerra teñen aliados intocábeis.

Dáse a casualidade de que os que máis implicados están nesta aventura son os mesmos que invadiron Iraq aínda que agora non se esclarece o escenario ao que se pretende chegar e mesmo resulta polémica a cadea de mando das operacións militares. A guerra é para algúns estadistas unha maneira de facer penitencia por pecados pasados, unha ocasión para cobrar notoriedade, un xeito de postulárense como garantes dos dereitos humanos. Ninguén nos explicará como cadrar a fabulosa factura da guerra e como vai repercutir no negocio armamentístico mundial xusto no momento de pedirlles aos cidadáns sacrificios e recortes no seu estado de benestar.

Aínda que se nos venda unha guerra limpa e unánime, a Liga Árabe xa mostrou as súas reticencias así como países con cadeira permanente no Consello de Seguridade da ONU por non falarmos das actitudes críticas de Alemaña ou Turquía.

Cando son consultadas as opinións públicas dos países máis belicistas tamén expresan o seu desacordo. No caso español, inzado de rectificacións e indefinicións memorábeis, o feito de que só tres deputados –dous deles do BNG– non desen o seu apoio á participación española indica na nosa opinión un divorcio estridente entre a xente e os seus representantes, moitos deles anonimamente deglutidos polas maquinarias partidarias e parlamentares que non nos permiten saber se a tal unanimidade é sincera ou imposta.

Ninguén avoga por celebrar os actos inhumanos de Gadafi –onte amigo e cliente dos que agora o repudian– pero as riquezas de Libia, que non son poucas, e os intereses dos países que executan as operacións bélicas parecen pesar máis do que as xustas aspiracións dun anaco do mundo árabe que ten dereito a mellores condicións de vida. Zapatero, lonxe de redimirse, comete outro erro táctico. Como lle espetaba con sorna Gaspar Llamazares que lonxe daqueloutro político que nos sacou de Iraq e que fixo seu o lema que dá título a estas palabras.

(PUBLICADO NO XORNAL DE GALICIA, 2/4/2011)

O VETO A FRANCISCO PILLADO

2011-03-26T12:01:00.000-07:00

VENTO DE SEDA

O VETO A FRANCISCO PILLADO

Henrique Rabuñal
henraco@gmail.com

Son unha das persoas que viviu desde os seus inicios as actividades do Premio de Narrativa Breve de Repsol cando Marisol López era Secretaria Xeral de Política Lingüística. Mesmo participei en representación da AELG no xurado que premiou Así nacen as baleas de Anxos Sumai. Por outro lado creo coñecer o alto significado da figura de Francisco Pillado Maior no último medio século de historia galega, en particular nos universos da edición e do teatro, nos que ocupa, segundo recoñecen colegas seus, un lugar moi sobranceiro. Entre moitos outros, os libros No Pazo de Laiovento e No país da irmandade permitiranlle a calquera interesado afondar no seu pensamento e na súa biografía. Por non falarmos da súa Biblioteca e Arquivo cedidos á UDC onde existe unha prestixiosa colección bibliográfica que leva o seu nome.

Todos os méritos que concorren na figura de Pillado Maior contrastan cos deméritos dun goberno que fixo bandeira da súa acción política os ataques á nosa lingua, cerne da nosa cultura, das que o propio Pillado é un emblema. Resultaría desolador por un lado pero significativo por outro que as presións do Goberno galego supuxesen a eliminación de Pillado na organización do premio de narrativa cando era o seu coordinador, a súa alma mater e a garantía da súa proxección implicando a entidades como a RAG, a AGE e a propia AELG. A Fundación Repsol debía ter capacidade suficiente para non consentir aquelas presións e agardamos das entidades colaboradoras, tamén de Galaxia, que non sexan cómplices deste acto de castigo á discrepancia.

Francisco Pillado actuou guiado polo seu desexo de marcar distancias cos que perpetran a respecto do galego unha política regresiva coa que moitos discrepamos. Ao goberno do PP veríaselle a vontade democrática nun tema, o cultural, no que ademais de cabermos todos nunca poden sobrar os mellores. E os mellores non teñen por norma seguir os ditados e as conveniencias dos gobernos de quenda.

A noticia do veto a Francisco Pillado concitou moitas adhesións ao seu xesto polo país adiante. Eu súmome a elas na esperanza dalgún tipo de rectificación que salve o honor das entidades convocantes e colaboradoras dun premio que facía un notábel servizo ás nosas letras e á nosa cultura.

(Publicado no Xornal de Galicia, 26/III/2011)

Fatiga preelectoral

2011-03-18T12:16:00.000-07:00

VENTO DE SEDA

Fatiga preelectoral

Henrique Rabuñal
henraco@gmail.com

Cada fin de semana os dous grandes partidos políticos españois que se reparten o pastel tamén mediático teñen que alimentar os seus segundos de gloria nos noticiarios radiofónicos ou televisivos e aínda nos xornais. Repártense o labor e, cando non é o número un, algún dos seus segundóns póñense á faena de alimentarnos cos seus discursos.

Hai uns días tocoulles a quenda a José Blanco e a Javier Arenas, dous políticos de moito pedigree e de moito mando e predicamento entre os seus. Pero o espectáculo que nos ofrecen aos sufridos electores non pode ser menos estimulante. Póñense na tesitura de facer boa a alarma que existe na cidadanía verbo da clase política e das súas prácticas. Un aparece xunto a un militante rebelde ao que hoxe se propugna para presidente da Comunidade de Madrid. Outro recorre a un discurso opaco e demagóxico na esperanza de recadar adeptos a unha causa mal explicada e de manter vivas as expectativas da alternancia política.

As acusacións, pobres e previsíbeis, viaxan nas dúas direccións. Un aínda non sabe –ou se o sabe non nolo di- se o seu líder máximo pensa recuncar aspirando a un terceiro mandato ou converterse nun xubilado de luxo. O outro debe mudar a percepción que hai instalada en moitas persoas e instancias de que o seu xefe é tan pasivo como pouco convincente.

Fronte á imaxe de partidos sen guerras internas que se nos quere transmitir, temos a impresión de que por dentro deles hai unha especie de tensión controlada. Nas fileiras populares hai xa quen lle quere mover a cadeira a Dolores de Cospedal se esta consegue reemprazar a José Mª Barreda en Castela a Mancha. E no PSOE xa se produciron moitos movementos tendentes a preparar unha sucesión que en moitos lugares se dá por inevitábel.

Pero os problemas internos nunca foron tan graves cunha carga penosa para as clases traballadoras. E os do mundo exterior, con Libia á cabeza, nunca foron tan domésticos, vastos e complexos. A verborrea vacua non ten sentido neste contexto. O insulto parécenos intolerábel. Os cidadáns queremos oír falar de problemas e de solucións razoábeis. A moitos días para que comece a contenda electoral das municipais e autonómicas xa notamos o cansazo. Polo menos nós: os sufridos electores.

(Publicado no Xornal de Galicia, 17/III/2011)

A CIDADE DOS BARRIOS

2011-03-07T04:12:00.000-08:00

VENTO DE SEDA

A cidade dos barrios

Henrique Rabuñal
henraco@gmail.com

A delegación coruñesa do COAG, paralelamente ao Plan Busquets (2009), edita o traballo A cidade dos barrios, xustamente dedicado a Juan Luís Dalda Escudero. O que se afirma a respecto do caso coruñés pode valer para o resto de cidades galegas e nunca máis acaído o contexto preelectoral para encaixar as análises e as propostas do volume coordinado polo Estudio MMASA, Luciano G. Alfaya e Patricia Muñiz.
A cidade dos barrios anímanos a descubrir ao carón da cidade oficial, unha nova urbe, a dos barrios, complexa, diversa e caótica e na que os cidadáns aspiran a unha reapropiación do espazo público que acompañe un esforzo de acupuntura urbana. Trátase de combater a manipulación e o desleixo padecido en materia urbanística.
Os cidadáns teñen un claro protagonismo e demandan un novo modelo de cidade que os políticos teñen que atender. Máis espazos de lecer, máis transporte alternativo, máis rúas para os peóns, máis zonas verdes e zonas wifi e críticas declaradas ás obras faraónicas, ao desbarato e ás actuacións que desfán a cidade da xente.
A parte fundamental deste traballo deu lugar a oito obradoiros participativos sobre outras tantas rexións urbanas coruñesas desde Durmideiras até Novo Mesoiro, desde o Portiño a Palavea, desde Penamoa ás Xubias, desde o Ensanche ao Castro de Elviña. Proponse hibridar o tecido urbano e o rural, denúncianse en pleno 2011 vivendas con penosas habitabilidade e salubridade, realízanse críticas ao propio Plan Busquets alertando sobre problemas estratéxicos desde o prezo da vivenda aos problemas de tráfico pasando polas obras ilegais.
A cidade dos barrios é en certa medida un canto á esperanza. Mesmo os espazos marxinais e deteriorados teñen a súa potencialidade rectificadora e a liña de costa coruñesa segue pendente de recuperación. Sen embargo, a memoria perde peso, a xente camiña maioritariamente pero distancias moi curtas, aposta polas beirarrúas e por frear o imperio asfixiante do automóbil. O asunto da mobilidade, tema estrela no debate político preelectoral, preocupa e moito á cidadanía que se queixa con razón da falta de equipamentos e servizos.
Cremos que o COAG no seu conxunto desenvolve un labor moi meritorio. Os arquitectos saen do seu gabinete e da cátedra para posicionarse nos problemas de noso. Os políticos alén de prologar este tipo de análises deben pórse mans á obra e tirar conclusións. Poden comezar por facerlles caso aos cidadáns e escoitaren o seu clamor. O noso clamor. O clamor da cidade dos barrios.
(PUBLICADO NO XORNAL DE GALICIA, 7/III/2011)

A VANGARDA CATALÁ

2011-03-03T23:28:00.000-08:00

VENTO DE SEDA

A VAGARDA CATALÁ
Henrique Rabuñal

henraco@Gmail.com

Recoñecerán comigo que Cataluña foi pioneira en moitos discursos e políticas que ían na liña da construción dunha España plurinacional e plurilingüística que aos galegos tanto interesa.

O mes pasado na súa DECLARACIÓ DE L’INSTITUT D’ESTUDIS CATALANS
SOBRE ELS DRETS DEL POBLE CATALÀ o citado Institut reclamaba unha consideración igualitaria entre as linguas e culturas do mundo e demandaba para a súa nación o seu dereito de decidir nun contexto de presións das maiorías estatais cara unha homoxeneización lingüística casada coa involución política do noso estado autonómico. Denunciaba como algúns medios fomentaban a catalanofobia e afirmaba os principios universais democráticos para a convivencia na diversidade consoante á Declaración Universal de Dereitos Lingüísticos (Barcelona, 1996). O Institut avogaba por construír unha sociedade equitativa e sostible, respectuosa coa diversidade lingüística e nacional, consciente de a sociedade catalá ser unha mostra dun proceso que afecta o conxunto da humanidade.

Hai un días Vic foi o escenario da multitudinaria presentación de La Vanguardia en catalán, cuxa aparición está prevista para o mes de maio e que vai convivir coas edicións –dixital e en papel- en castelán. Os xornalistas e colaboradores do xornal, cunha tiraxe que ultrapasa os 200.000 exemplares, poderán escoller a lingua en que se expresen. O centenario xornal promete non unha tradución simultánea mais dúas versións idiomáticas dun único xornal, o máis lido en Cataluña. Os traballadores do xornal, representantes do Govern e da oposición subliñaban o esforzo para facer normal –e visíbel diríamos nós- o que é normal no seu país.

A iniciativa do grupo Godó vai acompañar o esforzo doutras iniciativas máis catalanistas (Avui, El Punt, Ara, etc.) e doutros competidores como El Periódico pero no seu conxunto refórzase a lingua catalá e un espazo propio de comunicación moi distante da prensa madrileña. A xente devece por ler en catalán a Quim Monzó. Algúns lectores deixaron ver o seu desexo de leren o seu xornal no seu idioma. Mentres en Galiza algúns escritores de probada fidelidade ao galego son obrigados á forza á escribir en castelán. Tomarán nota nestes pagos os xornais de máis difusión que condenaron ao galego a unha presenza ridícula?

Como dicía nestas páxinas Wifredo Espina, Cataluña non pode exercer a súa integridade nacional se le, ve e escoita maioritariamente medios de comunicación en castelán. Mutatis mutandis é válido para o caso galego. Estaremos atentos á resposta dos lectores de La Vanguardia e ao que aconteza no vizoso panorama da prensa catalá.
(Publicado en Xornal de Galicia, 4-III-2011)

UNHA REVOLUCIÓN Á ISLANDESA

2011-02-28T23:16:00.000-08:00

VENTO DE SEDA

Unha revolución á islandesa?

Henrique Rabuñal

henraco@gmail.com

Os acontecementos que estes días sacoden ao mundo árabe non deberan ser vistos en clave rexional. Sería moi perigoso crear unha nova mentira e crérmonos nós á marxe de calquera purificación democrática e de cantas decisións económicas e políticas devolvesen á cidadanía o control da situación. Cando en todo o mundo se esixen máis democracia e máis xustiza, os europeos debemos aplicarnos o conto e dar pasos. A elite dos partidos políticos parece seguir vivindo comodamente instalada nos seus gabinetes anunciándonos desde o goberno e desde a oposición que a crise será superada se ao primeiro se lle permite culminar as reformas e á segunda tomar as rendas.

Para nós é un momento decisivo no que xa non valen nin as vellas políticas nin os vellouqueiros remedios do FMI. Son os intereses da maioría os que deben prevalecer e non as contas que botan os que nos trouxeron ata aquí. En materia de lexislación electoral queda moito por facer e xa vai sendo hora que os cidadáns esixamos a primacía do interese común e que paguen polos seus erros e pola súa avaricia os que inocularon, alimentaron e agora queren resolver a listaxe de crises enlazadas que nos teñen a todos contra as cordas.

Neste contexto chama a atención o caso islandés sobre todo polo oculto que está. Que acontece na illa de poucos máis habitantes que a cidade olívica? Desde a distancia e coa pouca información que nos chega dá a impresión que os islandeses dixeron basta. Seica nacionalizaron os bancos e investigan penalmente aos seus directivos, poñen no seu sitio aos membros do goberno facéndoos dimitir, promoven unha reforma constitucional, non están por socializar as perdas, actúan pacificamente e depuran o funcionamento democrático, crean novas organizacións políticas e sociais que contan coa beizón dos cidadáns e mesmo promoven un paraíso informativo. Parece o propio dun país que se contaba antes da crise entre os máis ricos e desenvolvidos do planeta a pesar do seu clima subpolar oceánico, de non pertencer á UE e de ter lingua de seu. Estarán dándonos unha lección ao resto dos países ricos? Cumprirá unha revolución á islandesa?

(Publicado no Xornal de Galicia, 1/III/2011)

NOVO NEYRA NOVO

2011-02-24T23:25:00.000-08:00

VENTO DE SEDA
Henrique Rabuñal

NOVONEYRA NOVO
A luz de Novoneyra brillou con forza estes días na Coruña no congreso que organizou a RAG co apoio da UDC e do Concello coruñés. Con presenza da familia do poeta encabezada por Elba Rei e os seus fillos, fieis gardadores da memoria, do legado e da obra do autor de Os eidos, o congreso foi iluminando a traxectoria do escritor que fusionando o máis popular e ancestral co máis vangardista se constituíu nunha das grandes voces da poesía europea do século XX. O Congreso confirmou moitas cousas sabidas pero alertou dos múltiples traballos que quedan por facer. O poeta deixou ducias de seguidores que gozaron da súa xenerosidade, do seu maxisterio e do seu perenne compromiso coa continuidade da nosa terra, do noso pobo, da nosa lingua.
Novoneyra sempre estivo un chanzo por riba de todo e de todos, atento aos ditados da palabra poética, sensíbel á historia cruel e tanática do século XX, cunha man tendida ás outras artes (pintura, música, fotografía, teatro) coa súa voz prodixiosa.
Agora o coñecemento que temos del é maior como poeta dos soños e do aire, dos camiños e dos cumes. Estivemos con Novoneyra na Coruña vendo chover e nevar no Courel. Paseouse por entre nós da man de Elba, de Uxío, de Branca Petra. Fíxose máis mozo e máis grande na historia de Galiza. Veu con terra baixo o brazo, con pobo entre os dentes, con lingua de seu –de noso– nos miolos. Queda moito Novoneyra por (re)descubrir. Enche un capítulo vasto da historia galega. Queda moita xustiza por facerlle e moitas reverencias. O Goberno galego nin estivo nin era esperado. Anda noutra cousa. Ningún dos seus membros equivale a unha falopiña do glaciar que é Uxío. Eu estou feliz: paseándose pola Rúa Tabernas e pola Maestranza o poeta chiscoume un ollo e fíxome ditoso para o resto dos meus días. Este Novoneyra novo/ canta na alta montaña/ este novo Novoneyra/ con Elba, Uxío, Branca.

(Publicado no Xornal de Galicia, 24/II/2011)

O PAN DOS GOYA

2011-02-20T09:07:00.000-08:00

VENTO DE SEDA

O PAN DOS GOYA

Henrique Rabuñal
henraco@gmail.com

Consumimos íntegra a gala dos Goya cando cumpren 25 anos. Os premios que outorga a Academia do Cinema sempre sorprenden, non escapan á polémica e veñen cun pan baixo o brazo para algunhas películas e para algúns profesionais. Nesta ocasión éxito redondo para o Pa negre do mallorquino Agustí Villaronga. A Gala tamén nos permitiu asistir a unha reflexión moi profesional de Mario Camus e a un polémico discurso do presidente da Academia sobre as oportunidades de internet para a industria e o respecto que lle merecen a Álex de la Iglesia todos os consumidores do cinema, cuxos problemas, que non son poucos, estaban no ambiente.

Tosar, que quedou sen Goya, exerceu de galego pero deixounos en También la lluvia outra mostra do seu talento interpretativo e o tamén galego Rodrigo Cortés recolleu un premio pola montaxe de Buried. Non faltou a concentración de Anonymous na rúa protestando pola Lei Sinde, computamos até catro ministros, deixouse ver inopinadamente Jimmy Jump coa súa barretina, a Maragall soáballe o móbil polo premiado Bicicleta, cullera, poma, Trueba e Mariscal viron premiado o seu novo proxecto de animación, Karra Elejalde veu tamén recoñecido o seu traballo e aínda que a Gala resultou longa non llo hai que imputar ás grazas de Buenafuente.

Na festa do cinema por antonomasia escóitase o galego, o éuscaro e o catalán. Este máis. Os cataláns son máis e teñen máis poder. O filme gañador é Pa negre que recolle os premios máis relevantes para un proxecto encabezado por un exultante Villaronga. A produtora da película fixo fincapé no feito de estar feita en catalán e de os académicos iren por diante (como cando a súa oposición á guerra) no recoñecemento da pluralidade lingüística do estado que outras industrias queren agochar. Imaxinan vostedes a un cantante en catalán representando a España en Eurovisión? Ou á intelixencia española apoiando, por exemplo, a concesión do Nobel de literatura a un escritor en galego? Si: o cinema vai por diante cos seus moletes de pan branco e cos seus bolos de pan negro.

(Publicado no Xornal de Galicia, 20/II/2011)

A PRAZA DE TAHRIR E BONO EN MALABO

2011-02-18T11:53:00.000-08:00

VENTO DE SEDA

A PRAZA DE TAHRIR E BONO EN MALABO

Henrique Rabuñal
Mentres desde Marrocos a Iemen a cidadanía aspira a saír da miseria e a conquistar a xustiza e a democracia, o presidente do Congreso cursa unha visita oficial a Malabo atendendo a invitación do presidente Obiang Nguema, no poder desde 1979. Manuel Fraga acompañara a Moratinos na última visita dun ministro de Exteriores a Guinea Ecuatorial onde o propio Fraga asinara como ministro franquista a independencia ecuatoguineana en 1968. Lonxe parece quedar o trato dispensado ao presidente Obiang na súa última visita a España cando o Congreso estaba presidido por Manuel Marín. Daquela Human Rights Watch iluminara moitos aspectos da realidade guineense.
Esta presenza española conta co beneplácito do goberno español e na comitiva oficial viaxan o pragmático Durán i Lleida, Arístegui en representación do PP e outro deputado socialista. Varios grupos parlamentares da esquerda e nacionalistas negáronse a acompañar a Bono apelando á situación guineana no atinente á fraude electoral, á violación de dereitos humanos ou á restauración da pena de morte por non falarmos de como os beneficios da explotación petroleira non significan mellores condicións de vida para os cidadáns.
Estes días a política exterior da Unión Europea, a respecto dos sucesos de Tunisia ou Exipto, volveu ficar cuestionada. O acontecido nos países árabes tamén vai ter influencia noutros países do continente. Os males e os seus remedios parecen concomitantes. Entre os primeiros a pobreza extrema, o analfabetismo, a corrupción, a falta dunha xustiza independente, a ausencia de pluralidade política, o medo e uns xefes de estado que son donos de fortunas que se computan en milleiros de millóns de dólares. Un intelectual árabe fala estes días do sentimento de hogra para expresar a carraxe que invade á xente. Os remedios pasan por mellores condicións de vida, por máis xustiza distributiva, por máis dignidade e por máis democracia. Por eses remedios está en folga de fame en Malabo o escritor Juan Tomás Ávila Laurel.
A Praza de Tahrir é en certa medida a Praza de toda África pero tamén a Praza da Humanidade toda. Europa e os USA parecen máis interesados en defender os seus intereses na área e en Exipto, un país moi poboado e de indubitábel importancia xeoestratéxica e económica.
Neste contexto a visita da delegación española a Malabo produce inquietude e desánimo. Tamén no único deputado opositor, Plácido Micó. Contarán mais os 600.000 barrís de petróleo ao día que produce Guinea e que extraen as compañías ianquis? É Bono a bandeira da política exterior española? Esa é a política alternativa do PP?

henraco@gmail.com

(Publicado en Xornal de Galicia, 15/II/2011)

A FACTURA DA CRISE ECONÓMICA

2011-02-13T09:32:00.000-08:00

VENTO DE SEDA

A FACTURA DA CRISE ECONÓMICA

HENRIQUE RABUÑAL

Queixábase hai pouco un alto directivo financeiro –con fabuloso salario vitalicio– do cambio de regras que afectaba ao futuro das caixas. Os mortais máis comúns sabemos de xeito rigoroso que ese cambio de regras afectará para sempre á nosa existencia. O eufemismo Mr. Mercados cos seus secretarios políticos e mediáticos, visíbeis ou invisíbeis, impón que entre todos os inocentes do mundo paguemos a factura de todas as reestruturacións –outro eufemismo– que se propón diminuír o noso sistema de benestar e endurecer o acceso aos seus beneficios: plan de pensións, reforma laboral, bancarización das caixas, etcétera. É o mundo ao revés. O público ao servizo do privado. Tamén o semipúblico estorba como as caixas. Os máis extremistas, aproveitando a conxuntura reaccionaria, mesmo promoven xa unha regresión en materia autonómica e unha desvalorización dos nosos autogobernos. O poder político en xeral e nomeadamente algunhas forzas que se din progresistas parecen comungar coas receitas presentándoas como ineludíbeis. Cedendo máis dereitos, entregando a uns poucos o que entre todos conquistamos. Espiados pola Emperatriz Merkel, tutelados por Mafo, examinados polas hostes impúdicas do FMI. Algúns economistas, ás veces afastados dos problemas da xente, fan prognósticos pesimistas e ven lonxe a recuperación económica e máis lonxe aínda a creación de emprego. Pero eluden falar do cambio das normas. Algúns dos causantes da crise teñen asegurado o seu futuro e, se for preciso, serán relevados mergullados nesa invisibilidade na que se disimulan os xerarcas dos mercados.

Entrementres non hai determinación para apoiar a xustiza democrática nos países árabes, o sistema financeiro segue doente, o consumo contraído. A contratación temporal segue imperando, a suba de prezos é unha realidade. O futuro da nosa caixa é cada día máis preocupante e a política segue a ser unha fonte de preocupacións, con obras faraónicas, corruptelas en todas as costas e por veces un desleixo na defensa dos máis débiles.

A factura da crise, tamén desta volta, pagámola, vostede e máis eu. Todos nós. E a factura seguirá medrando.

(publicado no Xornal de Galicia o 10/II/2011)

NOS PAÍSES DE LUÍS CARUNCHO

2011-02-13T09:26:00.000-08:00

NOS PAÍSES DE LUÍS CARUNCHO

Os homes que máis viven
semella que naceron antonte
porque non lles pesan as lembranzas
e porque na súa mirada aínda aniña o futuro.

Este home de noso agochou a súa obra aquí e acolá
pero eu sei dos seus países lizgairos e belidos
embebidos da poesía pura
que emana do cartabón.

Só coñezo este home por unha ollada que me crucei con el
e nesa ollada vin os ceos máis limpos
e os mares máis calmos
e vin a lúa, a liña e o plano.

Hai nel, nos seus países, nos seus ollos,
unha pipa e un compás,
e un triángulo no que cabe o gozo e a ferida,
e hai, digo, un círculo lunar e maxestoso
no que cabe a vida, coas súas páxinas brancas e negras,
e no que cabe a morte, coas súas gadañas e os seus moitos disfraces.

Eu soñei cos seus abanos e coas súas mandolinas,
e fun vicisitude e variación
na busca do máis branco e do máis humano.
Sempre branco sobre branco
coa lucidez do xeómetra
e a humanidade máis vasta do poeta.

Eu soñei con el a eternidade
disfrazada dun equilibrio tenso,
como un abrazo moi longo,
como unha ollada moi agarimosa.

E deixeime ir
branco sobre branco
fumando a pipa e revirando o compás
para arribar ao envés das cousas,
á cousa mesma,
ao centro do círculo
ao latexo do triángulo, amarelo ou negro,
vital como un beixo namorado,
como un roteiro nu e perfecto,
como un espazo con orde,
baleiro de tan cheo que loce,
neutro de tanto tomar partido.

Agora volvo, retorno, logo da viaxe,
sobrevoando o corazón da humanidade,
apreixo o acelerador da súa vella motocicleta,
abstracta como a memoria e o tempo,
e vístome de amarelo, para me disolver
aquí e agora na pureza
do branco sobre branco.
Nos países de Luís Caruncho,
artista e home,
xeómetra armado de pipa e de compás.

Henrique Rabuñal

A Coruña, 10 de febreiro de 2010

(Con este texto Henrique Rabuñal participou na Homenaxe poética a Luís Caruncho celebrada na súa presenza no Pazo Municipal de María Pita da Coruña o 10/II/2011).

O LABIRINTO POLÍTICO CORUÑÉS

2011-02-05T09:48:00.000-08:00

VENTO DE SEDA

O LABIRINTO POLÍTICO CORUÑÉS

Henrique Rabuñal

Na política municipal os cidadáns teremos ocasión de manifestarnos a prol ou en contra dos respectivos gobernos locais e de paso a negra sombra de todo o que está acontecendo na vida pública (o paro, a reforma laboral e das pensións, os problemas da nova caixa ) pairará sobre uns comicios decisivos para pór a cada quen no seu lugar e avaliar o peso da abstención. No caso coruñés viviuse unha experiencia inédita de goberno de coalición logo de varias maiorías absolutas colleitadas polo partido do alcalde Losada. A coalición funcionou razoabelmente ben a pesar da distancia evidenciada entre os dous socios de goberno e a demonización que o alcalde Vázquez fixera do nacionalismo democrático galego, o mesmo que lle permitiu seguir gobernando aos seus correlixionarios.

O PSOE na Coruña repite equipo nos lugares decisivos, recupera a Mar Barcón e prescinde de Carlos González Garcés, un refugallo do vazquismo, con posicionamentos moitas veces pouco progresistas e que non parece saber saír elegantemente de María Pita.

O BNG comparece escindido entre o grupo que fica nas listas liderado por Xosé Manuel Carril e o que abandona o Pazo de María Pita con Henrique Tello á cabeza. Pero faría moi mal o novo BNG se non soubese presentarse nas eleccións orgulloso do labor realizado e corresponsábel da acción de goberno. Debe demostrarlle aos electores as bondades da súa presenza no goberno. Aínda non toca falar de pactos e non nos parece que o subsidio á feira taurina –co que estamos en desacordo- poida ser usado para torpedear o único pacto de goberno progresista que se divisa.

O PP agarda o seu momento envalentonado cunha oposición máis rigorosa e implacábel e feliz de contar no Goberno galego con moitos aliados interesados. Carlos Negreira aprovéitase dos moitos frontes abertos que ten a cidade (en materia de comunicacións e infraestruturas) e do verdadeiro pesadelo que en urbanismo deixou o vazquismo. A cidadanía deberá avaliar esta oposición moitas veces catastrofista que seguindo o modelo Rajoy parece gozar con que todo vaia mal e que se lle achegue así a cadeira de alcalde.

Uns e outros deben definir ás claras o seu modelo de cidade. Nada está decidido. Os socios de goberno teñen que perder moitos votos para que se os recolle o PP este logre o seu obxectivo. Hoxe por hoxe aínda parece lonxincuo.

Xornal de Galicia, 5/II/2011

O ADRO DOS SILENCIOS

2011-01-18T11:55:00.000-08:00

Este é o adro dos silencios. O adro máis alto da cidade alta. Escoitade o vento rifando nas árbores e o lento camiñar das procesións. Sentide a teoloxía dominicana e os rezos e os votos á Virxe do Rosario. Apreixade a arte barroca, monumental e altiva, e a auga silente deste adral. Ouvide o paso marcial de cando Drake queimara o vello granito. Abrazade o voo das aves que vos axexan.

Entre as Bárbaras e San Carlos, tedes labrada aos vosos pés a cidade abeirada polo mar que debala ao voso carón e a memoria de nós que está nos vellos farois e nas cunchas do chan. E na luz que aquí é morna e amiga. O voso tempo é agora o voso espazo, esta praciña anegada de paz da que sodes señores e habitantes únicos.

Cando vos sentedes aquí, aloumiñados pola luz fráxil e o vento queixoso da cidade, aniñará en vós a dozura solemne da xente que pasea e a historia sempre louca que paira en cada recuncho. Sentiredes o vento mareiro que asubía polas ruelas costentas. En cada instante. En cada lousa. Desta praza renacida e recuperada: revivida. Dos troncos venosos da vella e da nova cidade. Aquí mesmo, no voso corazón, na galería dos vosos soños, no adro dos vosos silencios.

Henrique Rabuñal
A Coruña, decembro de 2011

(Este texto, encargado pola concellaría de Rehabilitación Urbana e Vivenda da Coruña que dirixe Mario López Rico, acompaña a remodelada Praciña de Santo Domingo na cidade alta coruñesa cuxa inauguración se produciu o 18 de xaneiro de 2011).

MARCOS VALCÁRCEL

2010-12-07T09:13:00.000-08:00

Leo nun recanto dun mal xornal madrileño a noticia do pasamento de Marcos Valcárcel. Fico paralizado pola dor e a tristeza e sei que non teño palabras para expresar a desazón. Contemplo algunhas das súas últimas imaxes, a sucesión de merecidas homenaxes e penso na súa familia máis íntima. Fágolles chegar un abrazo entre unha nube deles. Marchou un bon e un xeneroso, un tipo verdadeiramente culto e verdadeiramente exemplar, dos que Galiza non anda nada sobrada. Síntome(sentímonos) máis orfo e sei que unha negra sombra, como na novela de Otero, percorre o mapa e a alma do noso país, de todos nós.

UN PASEO POLA CORUÑA DE JENARO MARINHAS

2010-12-04T10:15:00.001-08:00

En 2008 coincidindo co centenario do nacemento de Jenaro Marinhas del Valle, Filipe-Senén e eu mesmo fixemos para os participantes das xornadas de homenaxe ao autor de A revolta un paseo comentado pola Coruña cuxo video acompaña esta breve notiña. Agardo que gostedes do roteiro. Debo dicirvos que pola parte de Filipe e pola miña foi unha actividade totalmente improvisada e por iso espontánea. Atendemos o convite do Alexandre Banhos da AGAL.

ACHEGAMENTO URXENTE Á NARRATIVA DE CARVALHO CALERO

2010-11-27T11:25:00.000-08:00

Henrique Rabuñal
Catedrático de Lingua e Literatura Galegas no IES Paseo das Pontes (A Coruña)

1. Evocación de don Ricardo.
2. As crónicas.
3. Narrativa infantil.
4. A amálgama dos amores seródios.
5. Dos “provérbios otomanos”.
6. Coda.
7. Referencias bibliográficas.

Abreviatura utilizadas

AS: Aos amores seródios
C: A cegoña
GB: A gente da barreira
LC: O lar de Clara
PC: As pitas baixo a chúvia
SP: Os señores da Pena
SS: Provérbios otomanos: De Selim a Solimám
T: Os tumbos

1. Evocación de don Ricardo.

Non podo comezar a miña intervención nestas Xornadas sen dedicar algunhas palabras moi sentidas e moi sinceras. Amo profundamente a figura de Carvalho Calero. Creo saber que lugar sobranceiro ocupa na historia do seu século e na historia contemporánea da nosa patria. Fun no seu día algo amigo seu, bastante discípulo seu e moi devoto seu. Esa devoción, partillada con moitas outras persoas, foi vista por algúns malvados como unha adhesión a unha figura incómoda por crítica, por honesta, por leal. Porque como xa saberedes a lucidez crítica, a honestidade intelectual e a lealdade aos principios clásicos e contumaces do galeguismo non cotizan á alta na nosa sociedade. Hoxe, cen anos despois do seu nacemento, reafirmamos a nosa admiración por don Ricardo. Podería consumir varios minutos evocando as xornadas e os momentos memorábeis que pasei ao seu carón viaxando por Galiza e Portugal, en congresos e actividades científicas, man con man nas reunións do Consello de Redacción de Agália, chamándonos por teléfono, tomando un xantar na Praza de Santa Catalina desta cidade, ouvindo as súas esclarecedoras conferencias presentadas por María do Pilar García Negro, visitándoo no seu gabinete da vella faculdade de Filoloxía... Hoxe podería repetir as palabras que deixei escritas (Rabuñal Corgo 2000: 281) no volume Estudos dedicados a Ricardo Carvalho Calero:
“Para quen colaboramos neste volume de homenaxe ao profesor Carvalho Calero é unha verdadeira ledice ver cumprido o que nestes anos era apenas un soño. Anímanos a todos tal vez a sede de devolver algo de nós a quen tanto nos deu e tamén o desexo de eternizar a presenza do legado ético e intelectual dunha das máis grandes figuras que deu Galiza neste século que expira. Para quen foi un patriota exemplar e un universitário insigne, a homenaxe que agora realizamos tórnase por iso máis natural e ao tempo máis grandiosa[…]. Nós tivemos o inmenso privilexio de tratar a don Ricardo cando xa estaba aposentado, como din os nosos amigos brasileiros. Vivín ao seu carón momentos e xornadas memorábeis porque eu xa tiña daquela a certeza de compartir algunhas horas da miña vida con quen mellor resumía a tradición galeguista e puiden constatar de primeira man a súa alta intelixencia, o enorme cariño que lle profesaban discípulos e colegas e a valía do seu inmenso labor non apenas no ámbito da galegüística filolóxica e literaria mais tamén no da galegüística política. Moito me marcou, como a outros universitarios da miña hora, a leitura en 1981 dos seus Problemas da língua galega e un ano despois a Homenaxe Nacional organizada pola Associaçom Galega da Língua, da que era Presidente de Honra, O Facho, a Asociación Sócio-Pegaxógica Galega, a Alexandre Bóveda, a Escola Dramática Galega e o Ateneu da Coruña. Toda esa experiencia impéleme, como a tantos outros, a ser dos primeiros en felicitarme de que a súa palabra e o seu exemplo presidan para sempre a nosa vida colectiva”.

Pasaron xa dez anos desde que foron publicadas esas palabras e non fai falta ser moi espelido para comprobar como desde moitas instancias oficiais non se quere aínda que o río dos textos e dos actos de don Ricardo se desborde convenientemente para anegar de luz e de talento a vida das galegas e dos galegos que aínda agardan por el. É por iso que en ano tan sinalado xulgo tan pertinente a celebración destas Xornadas que teñen ademais como mentores intelectuais a varios profesores e profesoras do Departamento de Galego-Portugués, Francés e Lingüística desta Universidade da Coruña que contribuíron decisivamente a sacar do esquecemento ao profesor e ao escritor que hoxe lembramos e a entregalo criticamente ás novas xeracións de universitarios e de galegos que posúen agora unha boa oportunidade de volver ou de visitar por vez primeira o capítulo Carvalho Calero, neurálxico na historia cultural, literaria e política galega.

Teño que agradecer aos organizadores destas Xornadas que pensasen en min para abordar a narrativa de Carvalho Calero. Desde sempre estiven perto da obra multixenérica de don Ricardo e non podo deixar de expresar que sempre a recibo con ledicia polo que di e polo que cala e pola constante reflexión metaliteraria que encerran os seus textos, uns máis ambiciosos, outros máis clásicos pero todos peneirados por unha persoa reflexiva, consciente dos problemas da literatura galega e construtor dun labirinto textual ao que pertencen poemas, pezas teatrais, ensaios, textos narrativos, artigos ou conferencias .

Os organizadores destas Xornadas pídenme que exclúa Scórpio da miña intervención e como son moi mandado con quen sabe cumprirei sen vacilación a encomenda. Agardo non contrariar ao auditorio –e no seu caso aos leitores deste texto- se anuncio que a narrativa de Carvalho Calero, no seu conxunto e nas súas partes, está moi ben estudada e comentada por bos amigos nosos desde Carlos Paulo Martínez Pereiro a Manolo Forcadela, desde Darío Villanueva a Araceli Herrero Figueroa, desde Martinho Montero Santalha a Dolores Vilavedra, desde Pilar García Negro a Carme Blanco, desde Concepción Delgado a Carlos Quiroga, desde Elvira Souto a Francisco Salinas, desde Claudio Rodríguez Fer a Pilar Pallarés, desde Arturo Casas ou Aurora Marco aos meus irmáns da alma Miguel Anxo Fernán-Vello e Francisco Pillado Maior. A pesar desta ilustre nómina de precursores no labor que encaro e privado do talento e a excelencia que a eles acompañan vou tentar en poucas liñas resumir o que contén o epígrafe da narrativa caleriana.

Na súa produción e na súa difusión hai unha primeira etapa nos anos 50 que abrangue os títulos GB, SP, LC, PC, T e C, isto é, seis dos oito títulos de que me vou ocupar. Anos duros para un escritor represaliado pola ditadura pero que considera un labor patriótico e unha necesidade persoal indagar na súa propia peripecia biográfica como acontece nos textos de protagonista infantil (LC, PC, T e C) e na historia das sagas que nos brindan GB e SP. Textos moitas veces publicados en revistas e que coñecen poucas edicións e probabelmente pouca difusión agás GB que se publica en 1951, 1982, 1984, 1997 e 2002. O volume que contén a súa Narrativa completa non pasou da primeira edición. Dese conxunto de pezas temos que isolar AS, publicado nunha revista en 1979 e logo inserido en 1984 na Narrativa completa. É un deses textos inclasificábeis, complexos pero diabolicamente estimulantes, deses textos que non deixan indiferente ao leitor e que eu diría ser moi da casa, da fábrica caleriana, tan complexa, tan heteroxénea, tan libérrima, tan culta e tan sutil. En 1985 don Ricardo deu a coñecer en Agália baixo o pseudónimo de Namiq Ziyá o texto SS, outra rareza na súa bibliografía. Esta etapa correspóndese co momento no que o profesor deixou a docencia universitaria aproveitando para recompilar moitas das súas obras e ofrecernos como agasallo final o memorábel Scórpio. Fique clara tamén a preferencia no noso autor polas formas narrativas breves (contos como PC, T, C, AS ou SS, novelas como LC e SP, suma de relatos como GB). O romance propiamente dito cultivarao en Scórpio.

2. As crónicas .

Dentro deste epígrafe “crónicas” vou facer un breve achegamento aos seus títulos GB e SP.

GB publicada en 1951 fora premiada un ano antes pola Editorial dos Bibliófilos Gallegos que naquela década editaba traballos de Filgueira Valverde, Ramón Cabanillas, Ángel del Castillo, López Ferreiro, Froilán Troche, Martínez Barbeito ou Chamoso Lamas. GB ten o mérito de ser a primeira novela publicada en galego en Galiza despois da guerra, inscrita na tentativa de reconstruír a nosa literatura e de volver repensar os problemas colectivos e nacionais da Galiza.

GB propón unha excursión polo século XIX galego captando aspectos da súa vida rural, da decadencia da fidalguía, anunciando a chegada do sistema económico moderno adubada de novas profesións e de novas clases. O autor declara terse informado dun universo ao que era alleo por xente desas familias nos anos posteriores á guerra. O relato ofrécese como unha suma de dezanove capítulos ao xeito practicado por Castelao en Os dous de sempre. O narrador nega a posibilidade dos diálogos e pretende exercer de cronista e de testemuña dun mundo no que comparece o carlismo, os abusos da fidalguía, a división entre os señores e os criados, a emigración ou o maragato comerciante. A saga dos Frade de Eirís, a sorte da casa emblemática da Barreira e a súa contorna xeográfica, social e económica liga entre si os capítulos que un narrador en terceira persoa resolve con rapidez.

A novela vainos contando a historia dos Frade de Eirís e dos seus sucesivos señores: Ramón Frade e Tereija Abraira das Torres en primeiro lugar, Armando e Mercedes Portela nun segundo momento, Álvaro e Amelia Ameixeiras posteriormente, Andrés e Emilia de Camporredondo cara o final da narración.

Ramón Frade é quen constrúe a casa farta, a da Barreira casando coa rapaza do Pazo de Gomesende, dona Tereija. A criada neste tempo é Ludivina. O tratante de gando fixera unha casa para que nela fose feliz “na entraña da esgrevieza montesia” a súa muller “nobre, formosa e lanzal”. O señor da Barreira ten que defenderse da partida carlista que lidera o abade don Joán Martelo. O marido de Ludivina, o Breixo, en primeira instancia integrado na carlistada e logo traballador da Barreira será aforcado para que pague así a súa traizón. Don Ramón fixéralles unha casiña aos criados. En morrendo o Breixo nacía a súa filla Tereijiña xusto cando a señora da Barreira daba tamén a luz a súa filla. Tereijiña criada na Barreira irá substituíndo á súa nai e terá unha filla, Vertudes, co novo señor da Barreira, Armando.

O señor da Barreira ten tres fillos varóns (Armando, o morgado, Enrique, o avogado e José Manuel, o tratante) e unha filla, Rosario, a que máis se ocupa da casa. Morren os señores da Barreira e tamén Tereijiña, nai de Vertudes, a nova criada da señorita Rosario, e despois nai de Sabeliña, abandonada polo seu pai.

Don Armando, o novo señor da Barreira, logo de múltiples aventuras con mozas da terra, casa con Mercedes Portela, a nova señora, axudada pola súa cuñada e a Vertudes. Serán ademais os pais do futuro señor da Barreira: Álvaro, no seu día casado con Amelia Ameixeiras. Ao morrer Armando o seu irmán José Manuel casa coa cuñada Mercedes. Continúan as partidas carlistas que supoñen mesmo a detención de José Manuel. Os novos señores da Barreira teñen tres fillos: Andrés, avogado, Rosariño, casada con Andrés Cheda, fillo de comerciantes e Ramón. Álvaro, o morgado, é obrigado polo seu tío a estudar en Lucenza cos escolapios antes de facerse forte na gobernanza da súa casa. Logo, ao cumprir os dezasete, casa con Amelia Ameixeiras, filla única dun procurador. Os novos señores da Barreira provocan a saída para outra casa dos anteriores. Vertudes axuda á nova señora. A celebración da misa é un escenario no que todo está regulado: dous bancos de castiro para acomodar aos Frades escindidos en dúas casas, os fidalgos ocupaban o banco máis próximo ao altar, no segundo banco figuraban as máis distintas mulleres da servidume. As mortes sucédense: a de José Manuel primeiro, a do seu fillo Ramón de tuberculose. Mentres Rosariño, filla de José Manuel e Mercedes, casa cun fillo de comerciantes que non acabara ningunha carreira: Andrés Cheda. A moza casará despida de dote e non asistida pola súa familia. O seu irmán Andrés exerce de avogado e soña con triunfar na política como fixeran outros devanceiros seus. Outras figuras van tomando relevancia no relato: Pedro o maragato, solitario e avaro, que gaña moitos cartos co viño, o sal, o trigo ou o pemento e que vive na casa da Graña que don Ramón Frade arranxara para Ludivina e o seu home. O Rosende que tenta saír da miseria, un emigrante tísico ou Antón das Cabras que aproveitándose da necesidade de cartos de don Álvaro logra comprarlle a Graña. Pasada a restauración, a familia dos Frade de Eirís esmorece mentres nace un novo tempo. Os pazos esborrállanse irremediabelmente. A Barreira está fechada nos invernos. Álvaro vende parte do seu patrimonio, a súa familia busca emprego nas vilas. Morre dona Mercedes. Rosariño ten moitos fillos e os negocios do seu marido marchan mal. Morre Álvaro Frade Portela. A súa viúva Amelia está acompañada de Vertudes. Don Armando non ten netos en terras da Barreira. Uns exercen as súas carreiras en Souto, a capital provincial, outros montan os seus negocios. Agora é a caste de Rosende a que provoca que se lles incline todo o mundo. Sabeliña, filla de Vertudes, militante inimiga da caste emerxente que simboliza Rosende, sente unha dor acompañada de bágoas cando conclúe o relato.

SP supón unha maior contención temporal, unha notábel redución de figuras e a permanencia dun narrador omnisciente que en terceira persoa executa outra crónica en certa medida próxima a GB. En SP, escrita nos mesmos anos que GB e publicada por vez primeira en 1984 (Narrativa completa), o autor volve ao universo rural, fidalgo e labrego. O texto aparece organizado en dezaseis capítulos, prólogo e epílogo o primeiro e o derradeiro. O relato arrinca cunha poética descrición da paz rural dominical posuída pola figura do señor Valentín, alto e groso, cano e barbado. Tamén aquí a casa é “grande, forte, séria (111). Cruza unhas palabras co médico Robustiano cando este se encamiña a axudar a parir á filla do ferreiro das Pías. A casa de don Valentín e da súa curmá e esposa dona Leonor é das mellores da comarca. Hai catro fillos. Un metido nun curato afastado non vén pola casa. Dous casados viven de traballos facilitados por un tío. A filla Vicentiña medrara cos tíos en Madrid e mesmo estudara unha carreira pero pasa os días fechada no seu cuarto. Acoden caseiros e labregos. Cando toca testamentar, os señores da Pena pretenden que non se desfaga o conseguido. A casa e as terras serán para o fillo crego. Os outros varóns quedan tamén con propiedades e para a filla a súa correspondente lexítima. Morre don Valentín pero a casa segue medrando “como a escuma”. Vicenta non volve saír do seu cuarto. O fillo crego don Bieito toma as rendas. Morre dona Leonor. O tío cura dispón faena para todos os sobriños. Morre o fillo Antonio deixando viúva e seis fillos. Ermitas, sobriña do cura, faise a muller da casa. O crego reparte o testamento entre os herdeiros buscando sempre quen poida conservar a facenda.

Daniel é fillo dun labrador forte que traballaba na Pena. Faise o brazo dereito de don Bieito. Un día don Bieito convoca ao neto máis vello de don Valentín. Para el será a casa. O resto é para os demais herdeiros a partes iguais. Pero Daniel bota contas se casar con Ermitas e ter un fillo para herdalo todo. Coincidindo coa doenza e o inminente pasamento de don Bieito, Daniel e Ermitas chaman urxentemente un notario para que o crego lle faga a mellora a Ermitas e de contado anuncian o seu casamento. O novo señor da Pena, Daniel aparece no último capítulo gobernando a elección de alcalde, recibindo caseiros e tamén, coas pernas estalicadas, a caricia da araxe na solaina.

3. Narrativa infantil.

Non temos agora enerxía para esclarecer os límites e os adentros diso que chamamos literatura infantil nin de establecer un subxénero de textos con protagonista infantil. A infancia como característica central está en catro obras de don Ricardo: T, PC, C e LC. Faremos unha breve aproximación aos catro textos.

T, publicado en 1950 na revista Alba, condúcenos a esa casa de veraneo con horta e merlo, con coellos e galiñas, con caza de grilos e moscas na que o narrador pasou momentos memorábeis e memorados da súa nenez. É un caso de analepse ben querido polo autor moitas veces levado a este movemento temporal retrospectivo destinado a relatar episodios da súa infancia vividos no seo da súa familia –sempre tan relevante. Era a casa dos trasnos vividos por unha crianza que aínda non chegara ao decenio. A anedota cóntanos como nas noites daquela casa se ouvían tumbos e como a neneira cría ver un fantasma na súa alcoba. Tamén como un consumeiro era alcanzado por misteriosas mazás voandeiras. Coa benemérita presente a cociñeira confesa o seu pecado de amor: un mozo mariñeiro na cidade á que ela pretende volver de contado. O dos tumbos e os das mazás foran cousa súa, pecado que deberá pagar co seu despido pero tamén coa complicidade comprensiva e certa simpatía do narrador que lembra este episodio da súa nenez cando xa é un home. Pero no momento de aconteceren estes feitos o noso analepsista quer ser militar e le El dos de mayo de López García:
Oigo, patria, tu aflicción,
y escucho el triste concierto
que forman, tocando a muerto,
la campana y el cañón;
sobre tu invicto pendón
miro flotantes pendones,
y oigo alzarse a otras regiones
en estrofas funerarias,
de la iglesia las plegarias,
y del arte las canciones.

PC publicouse en 1952 en Lar. En PC volvemos ao universo de T através doutra analepse. Tamén emerxe a vida familiar. O narrador evoca aquí capítulos da súa biografía estival, os galos e as galiñas daquela casa venerada da nenez e o lecer no que cultivou o amor polos animais. Un narrador que lembra o curro das galiñas bautizadas por el mesmo. Tamén a chuvia estival e como o raparigo non para ata meter na casa as pitas e o galo antes de pórse el a cuberto.

C apareceu en 1957 en Vida galega. Parte o autor dunha historia acontecida a unha súa profesora de alemán polo que o mundo rural do conto non é de ambientación galega. En C verificamos da man dun narrador omnisciente en terceira persoa o drama que poden causar os enganos tradicionais de que son obxecto as crianzas. En C estamos nun escenario que non é o da nenez do autor. É o país de Erika, o das altas penas, o vento, a montaña, a avea, o centeo, as cegoñas, os miñatos, o río, os galos e a granxa de Erika. Esta cativa de sete anos non ten con quen xogar e quer facelo con outra nena nun país no que os nenos son traídos polas cegoñas. Os nenos fican durmidos no fundo do río onde os colle a cegoña. Pódese pedir neno ou nena pondo dous ou tres terróns de azucre a carón dos vidros da xanela. Erika decididamente quer unha irmá pois xa ten irmáns varóns e de madrugada leva o neno (Hans) que acaba de ter a súa nai ao río. Olla como o río o leva. Volve á casa e repón esperanzada os tres terróns para que non se confunda a cegoña. E dorme feliz co cambiazo convencida de que a cegoña vai rectificar traéndolle a irmanciña desexada. Hans, froito daquel erro, irá a outra granxa.

En LC don Ricardo recoñece (1984:11) que se trata de “páginas escritas para loitar contra a destrutora hostilidade dun tempo baleiro e adverso que había que encher e conjurar coa actividade que nos defende de nós mesmos e do mundo circunstante”. Vincula este relato con PC, T e C. O texto evoca através de varias analepses a infancia do narrador en Ferrol e ilustra a existencia da súa familia, a súa propia e íntima saga.

En LC o material narrativo, máis extenso, distribúese en dezasete breves capítulos. Desde o primeiro adiviñamos a infancia ferrolá do autor. A vila mariñeira de tabernas e rúas estreitas, o despotismo ilustrado e as rúas a xeito de taboleiro de xadrez, o murallón que agocha os estaleiros e os arsenais e os tres peiraos. Os técnicos ingleses coa súa capela evanxélica. Os vistosos desfiles militares. As selleiras e os coches de cabalos. O narrador sitúase aos corenta anos da súa vida na casa natal que daba á Praza Vella coa súa feira mensual. E avisa aos narratario –moi determinante neste relato- de que pasaron moitos anos e de que as súas lembranzas non son nítidas nin grandes. “Pouco lembro de min mesmo” ( Carvalho Calero 1984: 158). Evoca o cinema e como foi ofrecido a Santa Lucía por unha doenza ocular e á Virxe do Carmo por un accidente no mar. O que lembra o narrador da súa infancia cóntao pero non se define como escritor, ignora a existencia de lectores, dubida se publicará estas lembranzas. É un comerciante coma seu pai pero que cursou o bacharelato e que fixo a súa fortuna en Cuba. Ao marchar a Cuba tiña dúas irmás, Maruja e Clara, e un irmán, Ramón, morto na guerra civil. Clara é a dona da casa en que vive o narrador: casada e con catro fillos. En Vigo ten previsto embarcar para a Habana. Escribe para si e porque si. Corenta anos despois de nacer, a cidade xa coñece o tranvía e o automóvel, e a casa de Clara está no extremo oposto da casa natal. A xente teno por rico. Evoca a figura dos pais. El comerciante, viaxante, empresario, consignatario de buques, apoderado dunha casa de banca. Tamén a primeira escola co irmán Duarte. Aquel neno estaba sabido da existencia da morte. Lembra os seus catro irmáns: el, Duarte, dúas nenas e Rafael. Os pais tiñan unha boa posición. E a terríbel morte de Rafael. O verán pasábano na aldea nunha casa alugada perto da cidade. Nunha boa casa. Lembra a primeira guerra mundial e a asistencia ao cinema. E a casa estival alugada á beira do mar á que se despraza a familia en coche de cabalos. A epidemia de gripe lévalle a nai. Viven co narrador e os seus irmáns a avoa (viúva dun militar) e a madriña (viúva dun suicida moito máis vello ca ela e vítima dunha doenza incurábel). O pai e a madriña casan. Duarte padece unha desviación da coluna vertebral que lle acaba custando a vida. Clara é a irmá preferida: feliz, agarimosa, intelixente. Maruja era unha nena calada, pouco algareira. Ramón, un pequeno tirano. O narrador, primoxénito, quería ser xeneral. A casa era rica. Ía para bacharel cando o narrador ía ter un novo irmán: finalmente unha nena morta. Tamén morre a súa madriña. Escribe, tense por escritor frustrado, para (1984:187) “botar contas, hai que facer balanzo”. Os últimos anos da súa nenez son de bágoas e de morte. Ao morrer a súa madriña o pai perde a ilusión de vivir. A economía reséntese. O pai e a súa avoa xa non se levan ben. Unha noite quéimase a casa e esta xa non dispuña de seguro. Logo morre o pai e o narrador vive coa súa avoa ata a morte desta. Os seus irmáns refúxianse en casa de parentes. Aos 16 anos vai a Cuba cabo dun familiar. Lembra o exame de ingreso no instituto desde a alcoba da casa de Clara onde escribe e rememora. O narrador vai embarcar e xa dubida para que seguir escribindo. Clara ten un lar feliz, un marido mestre de escola e o narrador pensa que non se van volver ver. Por que ir a Cuba? Os fillos e o lar de Clara lémbranlle a súa casa de neno, a súa familia e os seus propios irmáns. Ao final decide ficar aquí e non ir a Cuba. Pensa nos fillos de Clara e en axudarlles economicamente. Exercerá de cronista da casta: “é tempo de lecer” (1984: 195).

4. A amálgama dos amores seródios.

Non minto se afirmo que lin varias veces “Aos amores seródios” e que resulta deste conxunto de oito textos sobre os que me explico en público a obra máis complexa, máis mesta e heteroxénea. Dotada intencionadamente dunha anómala estrutura, con múltiples narradores e coordenadas espaciais e temporais e con non poucas intertextualidades das literaturas galega, portuguesa e alemá, nutrida ademais da propia obra dual de creación e de erudición do noso autor e constituída xenericamente como unha abordaxe do mito de Abisag ou como unha toma de postura perante un dos textos que Carvalho mellor coñecía: Os vellos de Castelao. Por non falarmos dos destinatarios textuais e a imbricación do propio autor no elenco dos mesmos. Como para eu resolver este cóctel de horizontes que diría Manuel Antonio non teño tempo nin se cadra capacidade remito ao leitor interesado aos magníficos traballos dos profesores Herrero Figueroa (1993) e Martínez Pereiro (2002) que sen dúbida abriron posibilidades de interpretación suxestivas, atinadas e lúcidas que orientaron a miña última leitura do texto e condicionan –agardo que para ben –o pouco que eu poida dicirvos hoxe aquí.

Permitídeme unha breve excursión polas sete partes en que se nos ofrece o material narrativo.

1 Os vellos non deben de namorar-se: Este capítulo inicial é un pequeno ensaio que ten como pano de fundo a obra e a tese de Castelao. Unha dialéctica entre a probablilidade e a obriga. Sobre o amor e a vellez. Con afirmacións e perguntas moi suxestivas: O amor novo mata ao vello. Que acontece se un vello casado se namora dunha moza casada? Hai moitos vellos que se namoran na historia da humanidade e na historia das nosas letras. Velaí, dinos o autor-ensaísta, o caso contido en O derradeiro amore de Aurelio Ribalta no que o señor Antón atura en silencio os acoros do seu corazón. Si, con efeito estamos nalgunha das súas intricadas variantes, no caso de Abisag. Pero lembremos que a bela e moza doncela bíblica do Libro dos Reis non foi quen de avivar o desexo do vello rei David. O ensaísta conclúe: O home que agarda a morte ama a vida. Por iso parécelle natural que os vellos se namoren tanto como que non sexan correspondidos.
2 Ásia menor: O salto a respecto desta segunda parte é verdadeiramente espectacular. Uns arqueólogos localizan por onde serpentea o Meandro un santuario e nel unha cabeza feminina de mármore que se vai converter nun dos elementos recorrentes da narración. Unha cabeza que resulta máis realista do que idealista e que posúe moito carácter. Na súa caluga reza a inscrición que lle dá título ao conxunto: Aos amores seródios.
3 O poeta: Non menos inquietante resulta esta terceira parte integramente constituída polo poema que lle inspirara, xa de noite á hora da cea e no hotel, a cabeza de mármore a Erik, poema que asinado polo propio Carvalho Calero figura co título de “Cabeza de deusa” no seu Futuro condicional para alén de lembrarmos que Erik Larsson é un dos pseudónimos de don Ricardo. No poema fala Euríloco, fillo de Anaxímenes, escultor do mármore no obradoiro de Euríbio quen proxecta máis adiante facer o busto e logo na súa madurez o corpo enteiro da imaxe da deusa decapitada.
4 Consideracións críticas: Recuperamos outra vez o talante do primeiro capítulo tal como suxire o título. Un ensaio sobre o poema de Erik e tamén sobre a emblemática inscrición. O autor da cabeza non era un mozo, era un vello, un grande artista descoñecido na declinación da súa vida. Un artista que realiza a cabeza de muller, “o símbolo da mocidade, na lediza da perfeizón e na saudade do adeus” (1982: 232).
5 Hélia: O narrador sitúase na costa portuguesa e evoca o verso de Larsson na prosa de Vergílio Ferreira e en particular na súa personaxe Júlio Neves quen se debate entre a realidade da súa esposa Helena e os soños e os desexos concentrados en Hélia, a que dá titulo a esta parte. O escritor Neves, rifado pola muller e a filla, vai perseguir sen éxito a Hélia (antes Helena) polo labirinto do tempo. Júlio imaxina a Hélia, posúea no areal da súa imaxinación porque Hélia-soño é a antítese de Helena-realidade. E porque o sol xa se puxo para o escritor que non sabe se aos cincuenta se é vello.
6: A elegia de Marienbad. Agora o autor aludido é Goethe pero tamén o vello desta quenda, o Castelao desta quenda, o Neves desta Quenda, o Larsson desta Quenda, o Carvalho desta quenda. Sempre Abisag. A moza Ulrike (von Levetzow) trata ao autor da “Elexía de Marienbad” de “cabaleiro ancián” de quen se explicitan moitas amadas na vida literaria (Gretchen, Bettina, Helena de Troia, Ulrike, Mignon) e na non literaria (Kätchen, as dúas Friederike, as dúas Charlotte, Cristiane, Marianne). Pero seguimos en “Aos amores seródios”. Lémbranolo o narrador que identifica a cabeza de mármore achada nun outeiro de Xonia coa brancura da nacida de Leda e o cisne Zeus e cando lle espeta ao patrucio que é Goethe: “Mais os vellos non deben de namorar-se”.
7 Fin de viaxe: o narrador evoca a última cea mantida no hotel polos arqueólogos que descubriron a cabeza de mármore hai corenta ou cincuenta anos. En realidade participan na cea seis persoas: o narrador que era aos seus vinte anos o secretario da equipa e un dobre aprendiz de filólogo e de home, as dúas mulleres dos arqueólogos que non cumpriron trinta anos, os seus maridos, o poeta Erik Larsson e o mestre arqueólogo de 70 anos, dúas veces divorciado e que aquí é irremediabelmente non só o mestre e o profesor senón o vello. As dúas mulleres para o secretario da equipa (e tamén narrador) parécense á deusa marmórea e como raíñas helenísticas son Cleopatra e Berenice. As mulleres enféitanse, se cadra para o vello mestre porque o poeta e o aprendiz de filólogo fican descartados e porque dos seus maridos xa non agardan novidades. O narrador, aprendiz de home, mesmo contempla un intercambio de parellas. O vello mestre brinda cara ás copas das mozas que sosteñen os seus brazos nus. O vello mestre non brinda cos catro homes. E para as mozas tampouco existe máis ca o vello. E ao brindar este pronuncia as palabras máxicas: “aos amores seródios”. Elas rin felices e musicais, excitadas, embriagadas, formosas. Tamén rin os maridos. E como remate total e definitivo a referencia a Cleopatra e Berenice e a incorporación do verso de Villon: “Mais où sont les neiges d’antan?” (1984: 163) coa súa decidida invocación das neves de antano, do ubi sunt e das mulleres célebres da historia e da mitoloxía, algunhas inseridas polo noso autor neste brillante texto.

5. Dos “provérbios otomanos”.

En 1985 Carvalho Calero publica baixo o pseudónimo de Namiq Zyyá “Provérbios otomanos: De Selim a Solimám”. O breve relato conta en terceira persoa como no terceiro ano do reinado de Selim I, sultán dos turcos otomanos e Comendador dos Crentes, entrara no seu harén unha adolescente xeorxiana dona á vez de “encantos arrebatadores” e de notábel influencia política no sultán. Esa muller acaba representando unha “proteica capacidade de adaptaçom” (1985: 476) e unha probada fidelidade aos seus señores “fossem as que fossem as circunstáncias” (1985: 476). Os damnificados pola Bela Xeorxiana agardan mellor momento na súa vida coa morte de Selim e a proclamación califal do seu fillo Solimám. As mudanzas agardadas non se producen, o Grande Visir é confirmado no seu cargo e tamén os colaboradores do anterior Sultán. Solimám fica engaiolado polos saberes políticos da Bela Xeorxiana quen mantén o seu poder e o seu status así como os seus ministros de confianza. A Bela Xeorxiana pasara do pacifismo de Selim ao belicismo de Solimám pois “era capaz de pôr a sua técnica ao serviço das políticas mais dispares” (Carvalho Calero 1985: 476). O narrador apela á crenza dunha posíbel morte do “brilhante cometa” (1985: 476) por volta de 1550 cando emerxe unha nova figura feminina: a de Roxelana. Pero a figura da Bela Xeorxiana ficou na historia consagrada coa expresión “De Selim a Solimám”.

O autor evoca así sultanatos coñecidos na historia otomana, o de Selin I, sultán entre 1515 e 1520 quen establece a capital en Istambul e a do seu fillo Solimán I que ocupa o poder entre 1520 e 1566. Roxelana, referida no texto de Carvalho, logrou casar con Solimán converténdose na nai do próximo sultán Selin II. Era unha escrava ucraína, cristiá e comprada para o harén do sultán. Ao parecer a esposa principal era ministra e figura moi influente na vida política ata o punto de levar o harén (constituído por mulleres xeorxianas e doutras nacionalidades) ao mesmo Palacio de Topkapi. Hai unha evidente ligazón do texto con outros do autor no que se pon de manifesto o papel da muller non só na esfera íntima senón na pública como testemuñan os costumes dos sultanatos otomanos.

A respecto do pseudónimo achamos varios Namiq e Ziyá na literatura turca como Namiq Kemal (1840-1888) ou Ziyà Gokalp (1875-1924) pero poderíamos achegar outros máis.

6. Coda.

Se un consulta as historias da literatura galega ao uso -por non falarmos de libros de texto- comprobará que a narrativa de Carvalho Calero aínda está insuficientemente valorizada. Desde a omisión de referencias a determinadas obras a un comentario trivial sobre algunhas falta aínda moito que facer por restaurar o lugar que lle corresponde á obra narrativa en particular e á figura global de don Ricardo no panorama da nosa cultura contemporánea. Ben lamento que a nosa achega non sexa máis demorada pero agardamos que entre todos os que facemos estas xornadas, nós e vós, vosoutros e nosoutros, o labor xunto ao realizado noutros foros e noutros lugares acabe dando os seus froitos. Obrigado.

7. Referencias bibliográficas.
OBRA NARRATIVA DE CARVALHO CALERO
Carvalho Calero, R. (1950): “Os tumbos”, Alba, 5.
Carvalho Calero, R. (1951): A xente da Barreira (Santiago: Bibliófilos Gallegos).
Carvalho Calero, R. (1952): “As pitas baixo a chuvia”, Lar: 224-225. CARVALHO Carvalho Calero, R. (1957): “A cegoña”, Vida Gallega, 729.
Carvalho Calero, R. (1979): “Aos amores seródios”, Grial, 63.
Carvalho Calero, R. (1982): A gente da Barreira e outras histórias (Santiago: Follas Novas).
Carvalho Calero, R. (1984): Narrativa completa (Sada: Ediciós do Castro).
Carvalho Calero, R. (1985): “Provérbios otomanos: De Selim a Solimám”, Agália, 4: 475-476.
Carvalho Calero, R. (1997): A gente da Barreira (Vigo: Asociación Socio-Pedagóxica Galega).
Carvalho Calero, R. (2002): A xente da Barreira (A Coruña: La Voz de Galicia).
SOBRE A NARRATIVA DE CARVALHO CALERO
Actas do I Congreso Internacional de Literaturas Lusófonas:em homenagem aos professores Rodrigues Lapa, Celso Cunha e Carvalho Calero (1991)
(Pontevedra; Braga: Irmandades da Fala da Galiza e Portugal).
Actas do III Congresso Internacional da Língua Galego-Portuguesa na Galiza, (A Corunha: A.ga.l.).
Actas do Simposio Ricardo Carvalho Calero "Memoria do Século" (A Coruña: Universidade da Coruña, Asociación Sócio-Pedagóxica Galega).
Blanco, C. (1989): Conversas con Carballo Calero (Vigo: Galaxia).
Blanco, C. (1991): Carballo Calero: política e cultura (Sada: Eds. do Castro).
Casas Vales, A. (2002): “A Descrición na obra narrativa de Carvalho Calero : análise retórica e hermenéutica”, en Actas do Simposio Ricardo Carvalho Calero "Memoria do Século", 119-135 (A Coruña: Universidade da Coruña, Asociación Sócio-Pedagóxica Galega).
Dobarro Paz, X. Mª (2002): “A Primeira novela da posguerra”, en Crítica e autores, 116-117 (A Coruña : La Voz de Galicia).
Estudos dedicados a Ricardo Carvalho Calero (2000): (Santiago de Compostela: Parlamento de Galicia, Universidade de Santiago de Compostela).
Fernán-Vello, M. A. E Pillado Maior, F. (1986): Conversas en Compostela con Carballo Calero (Barcelona: Sotelo Blanco).
Forcadela, M. (2002): “A Narrativa de Carvalho Calero na encrucillada dos anos cincuenta”, en Actas do Simposio Ricardo Carvalho Calero "Memoria do Século", 109-117 (A Coruña: Universidade da Coruña, Asociación Sócio-Pedagóxica Galega).
García Negro, Mª P. (1982): “Unha leitura de A xente da Barreira” en Homenaxe a Carballo Calero, 37-40 (A Coruña : Sociedade Cultural "Medulio").
Herrero Figueroa, A. (1983): “Sobre "A xente da Barreira" : breve aproximación a leitura dunha novela”, Grial, 81: 368-376.
Herrero Figueroa, A. (1992): "O estatuto do narrador: pluridiscursividade e intertextualidade em Aos amores seródios", en Henríquez Salido, M.C. (ed.): Actas III Congresso Internacional de Língua Galego-Portuguesa na Galiza, 569-581 (A Coruña: Associaçom Galega da Língua).
Herrero Figueroa, A. (1994): Sobre Luis Pimentel, Álvaro Cunqueiro e Carballo Calero: apontamentos de filoloxía, crítica e dialéctica da literatura (Sada: Ediciós do Castro).
Homenaxe a Carballo Calero (1982): (A Coruña: Sociedade Cultural "Medulio").
Marco, A. (1992): Foula e ronsel: Os anos xuvenis de Carvalho Calero (1910-1941) (A Coruña: Fundación Caixa Galicia).
Marco, A. (2002): “Criar prosa en galego”, en Crítica e autores, 117-118 (A Coruña : La Voz de Galicia).
Martínez Pereiro, C. P. (2002): “Do carácter híbrido na narrativa breve de Carvalho Calero: da ambigua verdade intempestiva de Aos amores seródios” en Actas do Simposio Ricardo Carvalho Calero "Memoria do Século", 137-160 (A Coruña: Universidade da Coruña, Asociación Sócio-Pedagóxica Galega).
Montero Santalha, J-M. (1993): Carvalho Calero e a súa obra (Santiago de Compostela: Edicións Laiovento).
O Ensino (1987): (Pontevedra-Braga, nº 18-22).
Pallarés, P. (1994): Ricardo Carvalho Calero, a dignidade persoal : caderno didáctico (Ferrol: Concello).
Quiroga Díaz, J. C. (1992): “Acerca do conjunto narrativo de Carvalho Calero: (parábola geométrica)” nas Actas do III Congresso internacional da língua galego-portuguesa na Galiza, 593-608 (A Corunha: AGAL).
Rabuñal, H. (2000): “Carvalho Calero e o teatro” en Estudos dedicados a Ricardo Carvalho Calero, vol. I, 281-292 (Santiago: USC-Parlamento de Galicia).
Ricardo Carvalho Calero: a razón da esperanza, “A Nosa Cultura” nº 13: (Vigo: Procugasa, 1991).
Salinas Portugal, F. (1991): Voz e siléncio (Entrevista con Ricardo Carvalho Calero) (Vilaboa: Edicións do Cúmio).
Salinas Portugal, F. (2003): “Emerxencia literaria e construción nacional : o romance fundacional”, Estudos galego-brasileiros: 214-256.
Tato Fontaíña, L. (2000): “Carvalho Calero poeta, narrador, dramaturgo”, Grial, 147: 441-460.

A LANTERNA DOS POETAS DOS 80

2010-09-08T11:56:00.000-07:00

Poetas e poetisas dos 80 é un capítulo aberto na nosa literatura actual. Aberto en dous sentidos: dunha parte está referido a autores que neste cambio de século están en plena actividade creadora; doutra porque aínda non se fixo un catálogo definitivo de poetas e unha análise definitiva das obras que van enchendo aquel capítulo.

Coexistindo con grandes figuras do noso pasado literario desde Álvaro Cunqueiro a Avilés de Taramancos, desde Carvalho Calero a Méndez Ferrín, desde Luz Pozo a Novoneyra ou Manuel María, os Poetas dos 80 ofrecen altísimas mostras de literatura, variadísimas inquietudes, planetarias intertextualidades, riquísimas temáticas e non poucas formas da arquitectura poética, ora clásicas e mesuradas, ora modernas e transgresoras. Relendo estes días os seus versos revelóuseme a música particular que cada poeta ten, música auténtica e refinada, variada e contrastada. Tamén percibimos cada un dos itinerarios particulares, cos seus comezos dubitativos, e a consciencia de seren un grupo.

Os Poetas dos 80 son unha lanterna ancorada alí onde renace estremecida a condición humana pero tamén unha mirada crítica e aflixida deste noso país que circula poderoso polos seus versos, pola súa música e os seus silencios.

Os Poetas dos 80 teñen unha ocasión histórica única: exercen o seu oficio e o seu officium nun tempo que cos seus atrancos e os seus fantasmas para si quixeran os das xeracións que padeceron a ditadura, a guerra ou a dos que levantaron a nosa bandeira hai case 170 anos.

Poetas dos 80 é un clube selecto de profesores, xornalistas, editores, axitadores culturais, dramaturgos, narradores, conferenciantes, militantes, famosos ou clandestinos, que levan case tres décadas exercendo de oleiros con esta materia sublime e vulgar que son as palabras.

Vostedes confirmarán se os Poetas dos 80 son ou non cobreados, rompentes ou aloios, se enarboran con facenda as Luzes de Galiza, se son poetas illas ou arquipélagos, se son vellísimos poetas dos 80 que veñen do alén dun fondo cravo, se son en fin poetas de relevo, poetas tristes, poetas tigres, ou poetas do amor e da morte, da patria e do tempo, do mar e da terra, do mito e do pragmático, poetas das mil Galizas e dos mil ríos, poetas da nostalxia e do estupor, da traxedia e do bombón de licor.

Como sostén Xavier Seoane en O sol de Homero, ningún tempo pode ser malo para a lírica, con Xavier sabemos que os nosos poetas non enmudecerán porque o sol de Homero aínda nos sorrí e tal vez aínda se erga coa luz do novo día.

Henrique Rabuñal, La Voz de Galicia, 21/8/2010

Novoneyra, sombra e bandeira, por Henrique Rabuñal

2010-05-19T00:44:00.000-07:00

A Uxío fillo,
A Elba, raíña

I
As primeiras imaxes que me asaltan cando evoco a figura do mestre e do amigo Uxío Novoneyra retratan a Compostela nos primeiros 80 do século pasado. Había daquela moitas portas pechadas, moitas negativas e outros andazos que non queremos lembrar. Novoneyra instalárase definitivamente en Compostela e era unha verdadeira regalía seguir a pegada da súa presenza pública e da súa obra maior ofrecida aos poucos. El era en si mesmo unha porta aberta, unha macroconxunción afirmativa, un ser libre que non tiña reparos en pasear con anónimos aprendices de escritores a quen daba un consello, presentaba algún autor célebre e de quen escribía guiado polo seu oficio de poeta. Tamén viaxaba por todos os recunchos do país levando a auga clara da poesía e unha presa de terra galega.

Baixamos as Algalias con Elba e os fillos para lles compraren zapatiños novos. Entramos na súa casa a merendar con Rivadulla Corcón e comentar calquera noticia libresca ou política. E cando remataba algún acto cultural, dos moitos que daquela se celebraban, tomabamos un viño e volviamos aos nosos fogares, o del verdadeiro nunha volta desas rurais que tiña (e ten) Compostela. O meu un fogar prestado e pobre no mesmo territorio. Tamén algunha viaxe polos encontros Galeuzcas na que Uxío fai de min un privilexiado espectador do seu teatro de brazos, mans, olladas e palabras que explican que é a terra galega, como é de diferente a de Castela e que ofrece noticias poéticas e ocorrencias deliciosas do que ve e do que soña. O espectador convértese en papaleisón e enmudece por ese grandioso teatro que lle regala un dos primeiros poetas do país.

Entre as lembranzas naqueles anos 80 tamén toma corpo unha viaxe a Amarante coa súa filla Branca na que participan escritores de todas as idades: desde Carvalho Calero a Román Raña pasando por Mª Xosé Queizán. Tamén a presentación dalgún libro seu con Xulio Valcárcel facendo de atinado mestre de cerimonias. E recitados antolóxicos acompañados das mans que prolongan os fonemas, dos lentes que entran e saen do rostro absorto, da voz que se fai profunda, grave ou lixeira segundo convén e que ten ao espectador sempre pendente do verso que vai vir, da palabra exacta que fabrica cos tentáculos da súa voz.

E tamén lembramos o momento doloroso da despedida en Lugo. No camposanto municipal que leva o nome de San Froilán. No Courel. Na conciencia do país. E no medio de todas esas experiencias un ser impoñente na súa presenza física e na súa altura moral. Un ser que se nos entrega xeneroso, que se fai verbo e verba, que alumea o camiño, que despreza a gloria efémera, que lles pide aos poetas novos que non empeñen a súa palabra para exerceren a súa función liberrimamente como fixo e fai o mestre. O que nos acolle a todos no seu canto. O que viaxou ao corazón da humanidade e trouxo informes e noticias relevantes.

E non queremos deixar de comentar como a familia Novoneyra alén de custodiar amorosamente todo o seu universo mantén con el unha complicidade exquisita e como son os primeiros que prolongan a presenza do poeta, que alertan sobre as reviravoltas da súa vida e que reciben como un agasallo calquera mostra de afecto ao dicidor de Parada de Moreda.

II
No mes de abril de 1999, un grupo de amigos e devotos do poeta entre os que se achaba o profesor Vicente Reboleiro, tentamos sen éxito e sen axudas institucionais unha homenaxe que non puido ser e que aspiraba a devolver a Novoneyra unha migalla do moito que sentiamos que nos tiña dado neses 50 anos de lucidez creativa e de entrega sincera ao progreso verdadeiro da nosa terra. Lembrabamos a súa xenerosidade demostrada en tantas e tantas ocasións.

Acontece con grandes figuras da nosa cultura literaria contemporánea o que parece atípico pero resulta sintomático. Publican en lugares e en circunstancias pouco favorables, tiran nulo ou escaso partido da súa produción literaria, tócalles moitas veces comezar de cero empresas como tantas veces acontece na historia e sitúanse sempre en causas pobres, críticas como a causa da lingua na que Uxío militou con valentía e con determinación.

A presenza de Uxío Novoneyra na Galicia da segunda metade do século XX é máis grande do que fan pensar algunhas crónicas apuradas ou incompletas e algunhas historias superficiais en cuxos índices onomásticos non leremos o nome de Uxío como se non pasase pola historia, como se non fixese historia, como se a súa palabra poética non estivese nun lugar ben sobranceiro por certo no máis auténtico da nosa historia nosa. Como se el mesmo non fose desde hai moito tempo pura historia galega.

El si que podería dar leccións de galeguismo. E non as daría. El. O dicidor de poesía, o artesán das palabras, o home mil veces libre que foi Uxío encarnou como poucos galegos da súa hora a súa condición de poeta e a súa conciencia de galego. El cría verdadeiramente na forza da poesía na que a lingua inmortal amasaba a paixón e a rebelión, a memoria comunal, a verdadeira identidade. Abalou como as pedras sagradas para chegar ao máis verdadeiro e ao máis íntimo de nós e do seu oficio e soubo pórse a favor da liberdade sabedor de que só hai un home que habita o planeta, un home que se disfraza de vietnamita ou de chileno poñemos por caso.

Aínda que Uxío forma parte de calquera escolla, de calquera antoloxía, de calquera análise rigorosa do seu tempo literario, temos a impresión de que se foi pouco xusto ou pouco considerado con el. Opinamos que merecía máis atención e máis xenerosidade. Era Novoneyra dificilmente clasificábel, dificilmente domesticábel, demasiado moderno para uns, demasiado informado para outros, demasiado embebido na tradición, nos límites da linguaxe, na améndoa do telurismo, capaz de capitanear a Asociación de Escritores en Lingua Galega e de presentarse na rúa Tabernas defendendo o país e o seu idioma perante o daquela presidente da academia. E de pedirlle a Fernández Albor en 1985 axuda para pór en marcha unha Aula de Escritores Galegos na rede de Institutos de Bacharelato co obxectivo de anovar e reforzar a identidade cultural e lingüística galega na mocidade e para tecer unha sempre estimulante relación entre educación e literatura viva que fose útil tamén aos creadores.

III

Uxío Novoneyra. Tan moderno e tan envolvido na bandeira que defende o mundo labrego e que ten as súas normas, tan preso dunha lingua propia que non quería que lla perturbasen gramáticos de distintas escolas que o querían homoxeneizar sen saber o que había de oral no seu canto, de liturxia civil no seu xesto, de compostura dramática nalgúns versos, de caligrafías imposíbeis na súa man arrebatada. Uxío Novoneyra foi representando as cousas que configuran o seu universo, retratouse a si mesmo en cada palabra e foi voz e bandeira dese pobo que persevera en ser, en soñar, en seguir, en construír. Aínda sufrindo as feridas da historia.

As palabras de Novoneyra, a voz profunda que enche o seu tempo literario, seguen sendo unha ás veces concentrada mostra de indagación poética coa que é quen de activar a enerxía dos lugares, a luz das cousas, o envés dos homes agrupados en familias e en nacións. Noutras ocasións, a súa é unha palabra río que se esparexe, que o abrangue todo, que nos abraza no seu interior, que nos arrebola impetuosamente.

Uxío Novoneyra é unha sombra baixo a cal se acollen desde hai décadas todos os poetas galegos que pretenden conquistar e partillar a verdade, algún cuarto da verdade e unha bandeira dos que traballaron a prol da dignificación do oficio de escritor, dos que teceron moitas primaveras fértiles para a lingua que agora nos queren mutilar, dos que trouxeron a literatura galega dos anos sórdidos nos que Uxío era neno e mozo, cando as nosas letras estaban mortas de fame e de medo, a estes tempos nos que os seus éxitos teñen nel un precedente e unha explicación fiábel. Poden dicilo coa boca grande aqueles que máis se beneficiaron do labor de Uxío e de toda unha xeración fundamental no século XX que puxeron en orde un edificio literario, lingüístico e social do que aínda vivimos e á que pertencen con Uxío, Ferrín, Graña, Manuel María, Ferreiro, Patiño, Beiras e tantos outros.

IV

Coa cámara sempre prodixiosa e exacta das súas palabras Uxío retratou todo o que o contemplaba a el. Todo o que o conmovía. Os cabalos e as nebras, a Galicia que dura, a forza do amor, Pena da Airexa, o aire, a tarde e a auga, as maos lenes, o vento ceibe daquel que dixo: “Todo o que pasou ó meu pobo pasoume a min”. Daquel que dixo si: “Un está secuestrado pola patria”. Lonxe do académico, moi responsabilizado da súa condición de escritor galego, Uxío exerceu un maxisterio moral que outros non quixeron ou non souberon encarnar. Porque hai quen escolle pechar as portas e revirar a cabeza, quen é incapaz de abusar dos adxectivos encantador e salado para retratar aos interlocutores pero tamén de presentarse nas manifestacións máis comprometidas. Pola Paz. Pola Patria.

Uxío inconformista, Uxío contestatario, Uxío desobediente, Uxío auténtico, Uxío libre, Uxío orixinal, Uxío único, Uxío imprescindíbel, Uxío inmortal.

Evocamos fugazmente o día que marchou como unha xornada verdadeiramente triste. A despedida fora no Panteón de Galegos Ilustres. Os sinos das igrexas do Courel seica tamén choraron ao seu fillo máis ilustre.

Todos os escritores galegos e todos os lectores galegos e todos os galegos e galegas en xeral temos nun lugar de honra a figura e a obra de Uxío Novoneyra. Sabemos que Uxío tiña unha confianza radical na nosa cultura e na súa perdurabilidade. Cría no seu país. No seu idioma. Na forza con que podemos pelexar polo futuro do noso e dos nosos. Nós queremos que a súa presenza, a presenza luminosa do seu verbo e do seu exemplo se nos impoña no futuro como unha regalía.

En vida cremos que o poeta de Parada de Moreda recibiu escasos recoñecementos en relación aos seus moitos e valiosos méritos. Nesta vida definitiva na que leva tempo instalado todos queremos contribuír a poñelo no seu lugar. Como dixemos noutra ocasión, Uxío é a alma verdadeira da nosa literatura, é o noso pobo feito fala nos seus labios de dicidor. Un dicidor que gastou as súas mellores horas na defensa dos nosos autores, da nosa patria toda, da nosa identidade como humanos desta vella nación europea.

Quero rematar contando unha anécdota que ten como protagonista a un dos mellores amigos de Uxío: o poeta Manuel María. Alá polo ano 2000 logo dun acto literario e despois dunha cea compartida, Manuel deume a ler un papeliño que contiña os versos emocionados da que era unha homenaxe ao seu irmán Uxío. Pareceume que a súa perda supuxera unha dolorosa carencia para o poeta chairego. Daquela comprendín que Uxío era sombra vizosa e bandeira agarimosa para todos nós.

* Henrique Rabuñal foi o coordinador do volume Uxío Novoneyra. A emoción da terra (2005).

LA VOZ DE GALICIA, 15/5/2010

Lingua e goberno na Galiza de Núñez Feijóo

2010-03-09T04:07:00.000-08:00

A política galega divídese nestes momentos a partes iguais entre a materia e a alma, o euro e a identidade, a aplicación da lei de caixas e o conflito lingüístico. Téndomos verdadeiro sentido de país e séndomos minimamente patriotas as dúas cuestións acharían unha solución para este tempo histórico de reorganización das entidades financeiras e para algún día actualizar a Lei de Normalización Lingüística que como tantas cousas ficou inservíbel para moitos problemas e necesidades aparecidos desde 1983.
O presidente Núñez Feijóo chegou ao goberno adobado por unha mentira que é ao tempo unha temeridade: a incríbel imposición do galego que ao parecer padecía o país. Esa idea foi alimentada polo fundamentalismo lingüístico antigalego que contou coa colaboración de importantes figuras do Partido Popular galego e o eco mediático de empresas que crean opinión. A ameaza dunha nova política lingüística sustentada naquela impostura e na lamentábel alteración da realidade idiomática do país acelerou a elaboración dunhas Bases que han regular as linguas no ensino non universitario e que foron contestadas por numerosas instancias académicas, pedagóxicas, políticas, sindicais e sociais (Queremos galego). Esas bases contaron tamén coa crítica moi ben fundamentada da Real Academia Galega e da moi serodia do Consello da Cultura Galega. A RAG deixou claro na súa análise que as Bases son un erro pedagóxico, xurídico, social e político e fixo un chamamento para retomar o consenso partindo do Plan Xeral que en materia de lingua galega aprobaran as forzas políticas parlamentares en 2004.
Núñez Feijóo e o seu goberno van camiño de se converteren en pioneiros na ruptura dos consensos nesta materia fulcral e en sementadores dunha política de regresión no atinente aos usos do galego que non ten precedentes desde a aprobación da Lei de Normalización Lingüística. Aqueles consensos, digámolo dunha vez, non satisfacían as demandas dos sectores máis galeguistas pero eran un pacto que nos podía permitir algúns avances e gañar tempo de cara a tomar medidas máis eficaces no difícil camiño da normalización lingüística.
O grave desta situación é que o goberno de Núñez Feijóo non parece disposto a rectificar na liña do demandado pola plataforma Queremos galego e do expresado pola masiva participación na folga docente no ensino non universitario e a manifestación no Obradoiro. No seu goberno instalouse a idea e a práctica dun compromiso mínimo co uso do galego, hai pouco escoitamos ao Presidente en Lisboa falar en español perante un grupo de empresarios e tamén recentemente o propio parlamento fixo un chamamento para que os cargos da administración galega (comezando polos conselleiros) e os propios deputados usasen máis o noso idioma, constatación do seu cativo uso.
Hai poucos días, na recepción do seu terceiro premio Goya, o actor chairego Luís Tosar deunos unha lección a todos usando o galego e dignificándoo tamén diante do propio presidente da Xunta a quen imaxinamos ruborizado por ter que ser un cómico do país e con conciencia de país quen faga o que nin el nin o seu Conselleiro de Cultura fan desatendendo así o que para nós son claros mandamentos das altas maxistraturas que ocupan e polas que ademais cobran.
Esta deserción involucionista do goberno de Núñez Feijóo ten un aspecto positivo: serviu para pór de manifesto a enerxía que este pais fabrica e que pode pór ao servizo da súa lingua en clave de uso efectivo, defensa e dignificación. E mentres esta nazón de bons e xenerosos sexa quen de seguir instalada na cerna da nosa sociedade, os proxectos linguicidas do PP fracasarán.
É para nós moi evidente que hai que pedir a dimisión dos responsábeis políticos que meteron o zoco de maneira intolerábel neste asunto e sobre todo recobrar o sentido da realidade, teimuda coma sempre. Sermos conscientes das dificultades que o galego segue a ter e da débeda que teñen con el, co noso idioma propio, xa non só os que o usamos habitualmente senón tamén os que non o usan ou o usan pouco e que teñen agora ocasión que lles vén como anel ao dedo para resarcirse. É o momento. Tamén quereríamos que o PP pagase algún día en forma de votos este desaire ao país, esta ofensa intolerábel ao seu primeiro sinal de identidade e que o escano que lle permite gobernar por maioría absoluta no Hórreo pase a aqueles que non toleran nin consenten o desaire e a ofensa.

Xornal.com 6/3/10

VISCA CATALUNYA

2009-07-06T03:08:00.000-07:00

Contra esas datas de fin de curso escolar correspondía explicar e coñecer aspectos sociais, políticos e literarios da presente etapa autonómica. Uns estudantes suxiren que fagamos unha reflexión sobre a celebración no seu campo das tres vitorias deportivas do Barça. O que máis lles chamara a atención aos alumnos que seguiron por televisión o magno evento foi o uso preeminente do catalán na megafonía do estadio e nos parlamentos do adestrador e dos xogadores máis importantes do clube. E tamén que case todos, mesmo os que aínda non falan catalán, acababan as súas intervencións cun “Visca Catalunya” que tamén foi obxecto de debate na aula. Os seguidores do Deportivo, que son maioría, facían comparativas e iso deu pé a unha reflexión colectiva sobre os símbolos, a fidelidade lingüística e as implicacións políticas do deporte. Pouco tiña que engadir o profesor ao que era tan obvio. O clube catalán por excelencia participa da afirmación da realidade nacional de Catalunya e orgullosa e conscientemente fai uso do seu propio idioma. Diga o que dixer o Tribunal Constitucional a respecto da constitucionalidade do Estatuto catalán, Cataluña parece un país en andamento que non agarda que veña de fóra a enerxía que precisa para conquistar o seu futuro en clave democrática e para defender a súa identidade no marco político español e no da unión europea. Véxase a este respecto a nova Lei catalá de educación e fáganse as pertinentes comparacións. Cando os debates estatutarios cataláns cadrounos estar naquel país onde non se entendía (ou entendíase perfectamente) esa catalanofobia alimentada por quen se empeña en negar a evolución do estado e en frear as xustas e ás veces maioritarias aspiracións das nacións que o conforman. Escoitando “Visca Catalunya” aos Guardiola, Pujol, Xavi, Iniesta, Messi e compañía como galegos tamén escoitabamos “Viva Galiza” aínda considerando as diferenzas entre os dous países. Porque a existencia e a defensa da realidade nacional e lingüística de Cataluña é para todos unha boa noticia, un bo síntoma. Todos somos mais culés e todos agradecemos e partillamos o grito: “Visca Catalunya”.

XORNAL.COM, 6/7/2009

ELECCIÓNS: O REGO DA XENTE

2009-06-16T10:24:00.000-07:00

ELECCIÓNS: O REGO DA XENTE

Henrique Rabuñal

En momentos de crise como o actual Europa fica moi lonxe das preocupacións inmediatas da xente. É o momento do euroescepticismo e do reaccionarismo. O Partido Popular no estado e na Galiza está envalentonado, isto é, aparenta ter máis forza da que ten e fai lecturas moi interesadas dos seus progresos electorais. Mexando fóra do testo como acostuma facer, xa propuxo na Coruña a ruptura do goberno de coalición e ofreceuse para un pacto á alemana que persegue asfixiar a presenza nacionalista na vida pública galega e aproximarse ao goberno dunha cidade na que nunca mandou.

Aconteceu outra vez: todos gañaron na última consulta electoral. Uns porque evidentemente gañaron uns centos de votos, outros porque perderon menos do que se temían e finalmente outros máis que aínda perdendo case corenta mil votos non parecen excesivamente preocupados. Os partidos políticos sempre teñen á vista as próximas eleccións para confirmar os seus progresos ou para corrixir as súas derrotas e con certeza as municipais de 2011 si que poden alterar seriamente o actual panorama político galego. A evolución da situación económica terá moito que dicir pero tamén os discursos dos partidos políticos e a súa conexión coa xente que vota. O PP ten o vento a favor aínda dando a impresión que goberna improvisadamente pero desde o primeiro día deixa ben ás claras que está disposto a rebaixar a calidade democrática no Hórreo, a facer probaturas para unha regresión en política lingüística, a axilizar a chegada de Rajoy á Moncloa e a ameazar con estender a súa sólida posición ás grandes cidades galegas nas que non goberna.

Tal como están as cousas o PSOE e o BNG necesítanse como carne e uña para frear aquela ameaza que agora conta coa publicidade directa e as vantaxes que outorga o poder dunha Xunta que aínda xoga a facer oposición ao goberno bipartito que xa hai meses que non existe. É unha maneira de non encarar os gravísimos problemas que o país ten.

Os novos líderes da oposición e as súas estratexias políticas parecen inquietar pouco. Son vistos por unha parte da cidadanía como opcións transitorias. No caso do BNG é moito o que debe achegar en número de votos para remontar unha caída preocupante en apoio popular. Non cremos que haxa que buscar na súa alianza con outras forzas de esquerda as causas do seu retroceso nas europeas. Desta perda de apoios pódese entender que hai unha reacción ao acontecido na súa última asemblea?

Sexa como for os partidos da oposición en Galiza aínda parecen pagar no sentir do electorado a imaxe que deixaron dos seus anos de goberno e desde logo deben volver conectar cos intereses da sociedade e evitar calquera tentación de soberbia. Tal como están as cousas a xente non vai ir ao seu rego; mais ben son eles os que teñen que vir ao rego da xente. Ocasións, desde Caramelo, o idioma e o conflito no sector metalúrxico en Pontevedra, non lles faltan desde xa.

XORNAL.COM 15/6/2009

DEFENSA DO ENSINO EN GALEGO

2009-06-11T01:18:00.000-07:00

As organizacións abaixo asinantes, ante o anuncio da Consellaría de Educación e Ordenación Universitaria de realizar unha consulta nos centros educativos en relación co uso do galego, queren transmitir á comunidade educativa e á sociedade galega no seu conxunto as seguintes cuestións:

1. Esta é unha consulta, deseñada á marxe da comunidade educativa, carente de rigor na metodoloxía de distribución e no procesamento de datos e sen garantías para a intimidade das persoas e a protección de datos de carácter persoal.

2. O Plan Xeral de Normalización da Lingua Galega, aprobado por unanimidade de todas as forzas políticas con representación no Parlamento Galego en 2004 (PP, PSOE e BNG), é un punto de encontro na definición dos obxectivos para o ámbito educativo. O Decreto 124/2007, de 28 de xuño, recolle este acordo do Parlamento Galego dándolle carácter normativo e a súa legalidade foi avalada por varias sentenzas do Tribunal Superior de Xustiza de Galicia. Esta norma pretende garantir unha competencia similar en galego e en castelán.

3.O obxectivo de que ao remate do ensino obrigatorio os nenos e as nenas sexan plenamente competentes nas dúas linguas oficiais non pode conseguirse con menos do 50% das materias impartidas en galego. Coa enquisa que se envía ao centros o mantemento desta porcentaxe só se garantiría marcando a resposta “en galego” ou “todo en galego”, pois esta opción non fai referencia á totalidade do ensino, senón soamente ás materias que habería que impartir hoxe en galego –o 50%-, xa que a enquisa non recolle a opción de que todas as materias agás as linguas, poidan ser impartidas en galego.

4. Por termos en conta as consideracións anteriores, propoñemos marcar a opción “galego” (en Infantil e FP) e “todo en galego” (en Primaria e Secundaria), porque desta maneira estariamos a indicar que queremos en galego as materias que hoxe se deben impartir na nosa lingua, tal e como indica o decreto en vigor. Non significaría, por tanto, que optemos por todo o ensino en galego, pois esta opción non se considera.

5. Igualmente xulgamos preciso transmitir a nais e pais a necesidade de incluíren no apartado de observacións da enquisa peticións semellantes a que expresamos a continuación:

Desexaría que o ensino fose en galego, unha opción que non recolle esta enquisa.
Estou a favor da aplicación do decreto actual de promoción e uso do galego no ensino, realizado co consenso da comunidade educativa e que emana do Plan Xeral de Normalización da Lingua Galega, aprobado por unanimidade no Parlamento Galego.
Todo o anterior fai que os resultados desta consulta non me parezan lexítimos.

A Mesa pola Normalización Lingüística, Asociación de Directores e Directivos de IES, AS-PG (Asociación Socio-Pedagóxica Galega), CIG-Ensino (Confederación Intersindical Galega), Comités, Coordinadora de Equipas de Dinamización e Normalización Lingüística de Ferrolterra, Coordinadora de Equipos de Dinamización e Normalización Lingüística, Coordindora de Equipas de Dinamización e Normalización Lingüística de Compostela, NEG (Nova Escola Galega), STEG (Sindicato dos/as traballadores/as do Ensino de Galicia).

RECITAL DE H. RABUÑAL E A. PENAS

2009-06-09T08:51:00.000-07:00

A Coruña: recital do ciclo “Poetas coruñeses”
Hoxe martes dentro do ciclo Poetas coruñeses os escritores Henrique Rabuñal e Ánxeles Penas ofrecerán un recital no local da Agrupación Cultural Alexandre Bóveda. Será a partir das 20:30, e a entrada é libre até completar capacidade.

ACTAS DO CONGRESO MANUEL LUGRÍS FREIRE

2009-06-04T00:55:00.000-07:00

A Universidade da Coruña publica estes días as Actas do Congreso Manuel Lugrís Freire en edición de Carme Fernández Pérez-San Julián, María Pilar García Negro e Henrique Rabuñal Corgo. O volume recolle traballos de Xosé R. Barreiro, Ramón Nicolás, Xavier Campos, Teresa López, Prudencio Viveiro, Rosa Aneiros, Xosé M. Sánchez Rei, Xosé M. Fernández Costas, Nacho Taibo e Euloxio Ruibal.

SUSPENDÉRONSE AS ELECCIÓNS EUROPEAS

2009-05-30T11:21:00.000-07:00

SUSPENDÉRONSE AS ELECCIÓNS EUROPEAS

Henrique Rabuñal

A noticia fixo dubidar a moitas persoas que consultaban no seu computador a súa listaxe de favoritos. A noticia era esperada pero aínda así produciu inquietude entre a xente. As eleccións europeas fican suspendidas sine die porque nos debates, mitins e intervencións dos candidatos e forzas políticas que máis espazo ocupan fálase de todo menos de Europa, das súas oportunidades e dos seus problemas. Do modelo de convivencia que queremos. Algúns votantes como os galegos acaban de pasar polo frenesí electoral que máis lles doe e que máis lles importa e ven Europa como algo agora mesmo distante. Os partidos políticos nutren as súas listas de especies rarísimas da vida política: vellos que hai un cuarto de século foron algo, xubilados e apestados da vida política máis próxima, auténticos descoñecidos e outros aos que quereríamos ver definitivamente ausentes. Á hora de repartir responsabilidades na desafección da xente pola política europea os propios partidos deberan facer autocrítica, tamén moitos medios de comunicación. Os debates sen xornalistas críticos e activos puxeron a guinda ao pastel. Unha parte substantiva da nosa vida decídese nas institucións europeas e non é intranscendente que as copen e que as gobernen uns ou outros candidatos. Como acontece sempre as normas favorecen a algúns partidos, aos grandes, e asfixian a participación dos pequenos. Pero o que molesta ao cidadán é que os supercandidatos anulen irresponsabelmente as eleccións europeas. Uns para xogar a primarias das próximas xerais que están moi lonxe e desgastar ao goberno. Outros para vender a súa terapia contra a crise. Por iso entre uns e outros decidiron que as eleccións fican suspendidas. O certo é que a xente xa tiña poucos azos para votar.

Xornal.com, 27/05/2009

PRONUNCIAMENTO DA ACADEMIA GALEGA

2009-05-19T03:08:00.001-07:00

Pronunciamento da Academia Galega
Henrique Rabuñal
Neste mes da lingua galega por excelencia, o Plenario da Real Academia Galega fixo público por boca do seu presidente, o profesor Barreiro Fernández, un comunicado no que se aborda o estado actual do debate sobre a lingua. As palabras dos académicos recibiron múltiples adhesións e viñéronse unir ás doutros colectivos tamén relevantes no proceso de defensa do máis sagrado e transcendental da nosa vida colectiva.

O comunicado cobra especial relevancia polas ameazas que en materia idiomática formula a nova maioría política no Hórreo, unha maioría que ten no seu seo recoñecidos partidarios de colectivos abertamente contrarios mesmo á actual Lei de Normalización Lingüística. O texto dos académicos subliña o significado identitario da nosa lingua para a nosa nación, lembra que a “irmandade galego-luso-brasileira” nos universaliza, condena a promoción de guetos lingüísticos no país, lembra a dramática historia do noso idioma e avisa aos que ergueron o falso concepto de liberdade como dereito a non falar nunca a nosa lingua propia.

Os académicos esixen unha política activa a prol do galego no universo escolar pero tamén no resto de ámbitos, reclaman un goberno para todos os cidadáns e xulgan preocupante que en materia lingüística a nova administración prometa decisións “desprotectoras” da nosa lingua. Desprotectoras e nalgún caso claramente regresivas porque os votos das eleccións que nós saibamos non foron un mandato para desmontar a arquitectura legal e o tecido social que ampara o galego e o seu uso.

Conclúe a RAG o seu comunicado reclamando o pleno uso do galego na liña do establecido polo Plan Xeral de Normalización unanimemente apoiado polo Parlamento galego e esixindo que os cidadáns teñamos dereitos e deberes co castelán e co galego. Finalmente consideran os académicos que a lingua galega non é un problema senón unha oportunidade. Certo. Non é un problema aínda que ten moitos problemas que lastran a súa existencia. E é decididamente unha oportunidade para no concerto dos pobos deste vello continente afirmar que somos, que existimos e que queremos seguir sendo e existindo neste novo milenio. Embebidos na nosa lingua. De maneira democrática pero patriótica. Parabéns á RAG.

xornal.com, 19/v/2009

RAMÓN PIÑEIRO: BIOGRAFÍA E BIBLIOGRAFÍA

2009-05-16T08:15:00.000-07:00

RAMÓN PIÑEIRO: BIOGRAFÍA E BIBLIOGRAFÍA
Por HENRIQUE RABUÑAL*
Controvertido e senlleiro é Ramón Piñeiro López sen dúbida unha figura central da historia política e cultural galega do século XX, especialmente da súa segunda metade. Nacido no seo dunha familia labrega de Armea no concello lugués de Láncara en 1915, Ramón Piñeiro estudou en Lugo o bacharelato elemental e o superior formando parte da dirección da Mocidade Galeguista de Lugo e ocupando cargos desde moi novo no Partido Galeguista e nos seus Comités do Estatuto de Autonomía. Tamén participa no célebre Mitin das Arengas na Quíntana.
Ao comezar a guerra incorpórase ao exército dos sublevados e á súa conclusión instálase en Compostela onde cursa os anos comúns de Filosofía e Letras. En 1942 prosegue os seus estudos en Madrid e intégrase na dirección do Partido Galeguista. En 1946 entrevístase en París co presidente Giral. De volta en Madrid é detido e pasa tres anos nos cárceres de Alcalá de Henares, Ocaña e Yeserías.
Xa en liberdade, instalouse en Santiago de Compostela para impulsar unha estratexia culturalista, en contradición coa postura dos galeguistas do exilio, e máis tarde cos mozos nacionalistas do Consello da Mocedade e da UPG quen ven en Piñeiro un dos responsábeis da errática disolución do PG. O novo camiño emprendido, o piñeirismo, achou o seu campo de actuación ao abeiro das actividades da Editorial Galaxia fundada en 1950 e que establecía para a literatura galega algunhas direccións estratéxicas: o lirismo, a saudade, o humorismo ou o sentimento da paisaxe.
Xunto con Xaime Illa e Francisco Fernández del Riego, Piñeiro lidera o proxecto editorial e cultural de Galaxia como director literario e instálase definitivamente en Compostela coa súa muller Isabel López García. Pola mítica mesa de braseiro da casa que ocupa no número 15 da rúa Xelmírez van pasar moitas figuras da política e a cultura galegas da segunda metade do século. Anima e codirixe a revista Grial na que publica moitas colaboracións, algunhas reunidas en 1974 no volume Olladas no futuro. Na Colección Grial publicara en 1951 "Siñificado metafísico da saudade". A este tema dedicará varios traballos recompilados en 1984 no volume Filosofía da saudade. Entre 1958 e 1968 Galaxia tamén publicou unha Revista galega de economía.
En Grial publicou, entre outros traballos, "A filosofía e o home" (1963), "Ernesto Guerra da Cal" (1964), "Galicia nos estudos luso-brasileiros" (1967), "Retorno a Tagen Ata, por X. L. Méndez Ferrín" (1971), "Carta a don Manuel Rodrigues Lapa" (1973), "Xohán Vicente Viqueira"” (1974), "En percura do Castelao verdadeiro" (1975), "Importancia decisiva da xeneración Nós" (1978), "A Galicia de Seoane" (1979), "A personalidade política de Fermín Penzol" (1981), "Parolar con Rafael Dieste" (1982), "Consello da Cultura Galega" (1984), "Lembrando ao Cilistro" (1987), "Os contos de Ánxel Fole" (1987), "25 anos de Grial" (1988) ou "Heidegger na cultura galega" (1989).

Con Celestino Fernández de la Vega traduce o Cancioeiro da poesía céltiga, de Julius Pokorny (1952) e Da esencia da verdade de Martin Heidegger (1956). Traballou activamente na edición do Diccionario enciclopédico gallego-castellano de Eladio Rodríguez González redixindo o documento entregado en 1954 na VIII Asemblea da UNESCO (Denuncia diante a Unesco da perseguizón do idioma galego pol-o Estado Hespañol). Desde esta época asina diversos prólogos a múltiples obras como Os eidos de Novoneyra, 50 dibuxos de Carlos Maside, As covas do rei Cintolo, O crepúsculo e as formigas de Ferrín, Vicente Risco na cultura galega de Ramón Lugrís, Queixumes dos pinos, Rosalía de Castro y la condición femenina, El Regionalismo de Brañas, O segredo do humor, Luís Pimentel, Luís Pimentel (1985-1958). Unha fotobiografía, etc.
Nos anos 60 foi profesor no Middelbury College de Vermont, nos Estados Unidos participando en 1966 no VI Coloquio Internacional de Estudos Luso-Brasileiros. En 1963 asistía ao acto de fundación do PSG sen se afiliar ao novo partido. Tamén promove a Fundación Penzol nese ano. En 1967 ingresa na Real Academia Galega co discurso sociolingüístico A lingoaxe i as língoas do que o Consello da Cultura Galega fixo en 1994 unha edición facsimilar. O profesor Santamarina Fernández titulou o seu discurso de ingreso na propia RAG A linguaxe e as linguas. Ramón Piñeiro revisitado ós 30 anos do seu ingreso na Real Academia Galega (1998). Como académico Piñeiro é o autor das respostas aos discursos de ingreso na academia de Marino Dónega (1973) e de Torres Queiruga (1980).
Outros escritos seus versan sobre a "Saudade" (Gran Enciclopedia Gallega), "[Castelao], mestre da concencia galega" (Boletín da RAG), "Sobre o pensamento galego da xeneración Nós" (Avriense 5), "Vicisitudes históricas da cultura galega" (Cadernos do Laboratorio de Formas de Galicia), "Castelao e Pondal, duas visións da nosa historia" (Homenaxe a Castelao), "Carlos Maside na miña lembranza” (Maside: un pintor para unha terra), "Peculiaridades del nacionalismo gallego" (Muga. Homenaje a Koldo Mitxelena),
"A revista Grial" (Tradición, actualidade e futuro do galego), "Castelao político", (Anthropos) ou "O pensamento de Rosalía de Castro" (Cadernos do Instituto de Estudos Valdeorreses). Tamén colaborou en El Yunque, La Noche, Alén-mar (Buenos Aires), Lar (Buenos Aires), Galicia emigrante, Galicia (Caracas), Vieiros, Ínsula, Opinión gallega, Nordés, Tapal, Boletín Auriense, Encrucillada, Coordenadas, Quatro ventos, Man común, Caderno do espectáculo, A Nosa Terra, Colóquio/Letras, Andoriña, Boletín da RAG, Outeiro, etc. Nalgúns traballos usou o pseudónimo de Luís Veiga do Campo.
En 1975 publica Lembrando a Castelao. En 1977 é un dos fundadores da Sociedade Instituto Galego da Información. Nese ano é un dos asinantes do Documento dos 29 e dous anos máis tarde do Documento dos 25. Participa en 1980 no grupo Realidade Galega antes de ocupar un escano no Parlamento galego como independente nas listas do PS de G-PSOE e participar na elaboración da Lei de normalización lingüística (1983).
En 1983 foi nomeado presidente do Consello da Cultura Galega, cargo que ocuparía ata o seu pasamento en 1990. Nos anos 80 recibe diversas distincións como a Medalla Castelao ou a Creu de Sant Jordi. En 1993 a Xunta creou o hoxe denominado Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades.
Postumamente viron a luz os seus traballos "Resposta ó discurso de Marino Dónega" (1999), Fermín Penzol (2001), Da miña acordanza. Memorias (2002), Galicia (2002) e unha nova edición de A linguaxe e as linguas (2008). No ano 2000 Galaxia crea o Premio “Ramón Piñeiro” de Ensaio. Tamén existe o Premio Ramón Piñeiro Facer País.
Parte da súa correspondencia pode lerse nos volumes Cartas para os amigos (1992), Un epistolario de Ramón Piñeiro de Fernández del Riego (2000), Ramón Piñeiro: cronobiografía e cartas de Alonso Girgado e Monteagudo Cabaleiro (2003), Cartas de Ramón Piñeiro a Ricardo Carballo Calero (2004), Cartas a un mozo galego (2005) e Do sentimento á conciencia de Galicia (2009).
Das entrevistas concedidas por Ramón Piñeiro remitimos ás de Fernández del Riego, Freixanes, Carlos Casares, Rico Verea, Xulia Díaz Sixto, Luís Rei Núñez ou Álvarez Pousa.
Dos libros que se ocuparon de Ramón Piñeiro lembramos o nº 111 de Grial, Homenaxe a Ramón Piñeiro (1991), Ramón Piñeiro y su circunstancia (1993), Lembranza de Ramón Piñeiro (1994), os de Carlos Casares Ramón Piñeiro: Unha vida por Galicia (1991) e Ramón Piñeiro (1996), o de Forcadela Álvaro Cunqueiro e Ramón Piñeiro na xénese da literatura galega de posguerra (2005) e o Encontro Ramón Piñeiro (2006).

La Voz de Galicia, 16/V/2009

Asemblea extraordinaria do BNG

2009-05-11T13:38:00.000-07:00

Podo presumir como tantos outros galegos de ter coñecidos e amigos nas catro opcións que se candidataron inicialmente para dirixir o BNG, sanealo e melloralo de cara aos próximos procesos electorais pero sobre todo, entendo eu, para ofrecer un mellor servizo ao país e aos cidadáns. Pero do que agora se trata non é do coñecemento das persoas senón de establecer para o nacionalismo galego un roteiro político axeitado que sexa guiado, encarnado e comunicado polas persoas máis capaces e solventes.
Seguir desde a rede a Asemblea semellábase a unha disputa deportiva con aparentes alternativas pero sabéndose desde o minuto 1 quen ía ser o gañador. Falábase de posíbeis pactos que logo non se consumaban e aparecían outros antes invisíbeis. Os seguidores de Máis BNG visibilizaron o seu poderío e ocuparán case a metade das cadeiras da nova Executiva.
O resultado da Asemblea confirma o que se sospeitaba. A primacía da Alternativa pola Unidade, Lealdade e Operatividade do BNG que consegue finalmente 23 postos dos 51 que se escollían no Consello e tamén a portavocía nacional. Doutra parte o segundo posto acadado polo quintanismo que encarnan Aymerich e Táboas con 18 membros. O ben que resisten os irmandiños de Beiras e Lidia Senra as tenaces da UPG e o quintanismo, o que lles proporciona 7 membros no Consello e unha relevancia cualitativa na organización. E finalmente os escasos apoios logrados por Máis Alá que se traducen en 2 postos no novo Consello.
A Asemblea achega outros datos relevantes. Non só a imposibilidade de consensuar unha lista á Executiva, senón a desaparición da importante minoría que representa o beirismo e a absorción que APU fai das hostes de Rafa Villar. Este entra na nova Executiva da que desaparecen nomes tan determinantes como o de Beiras mentres se manteñen os de Aymerich, Jorquera, Pontón, Francisco Rodríguez ou Rosana Pérez. Muda todo para que nada mude? Ou é que realmente nada muda alén da loita polo poder entre dous sectores hexemónicos? Tamén resulta relevante que non se aceptase ningunha das 122 emendas ao documento político nin por suposto a emenda á totalidade presentada polo autor de Por unha Galicia liberada.
A Asemblea pode ofrecer ao exterior a imaxe de falar pouco dos gravísimos problemas do país e de ser pouco capaz de entenderse entre si. Tampouco se fala de como construír unha alternativa críbel e a curto prazo ao goberno do PP. A xente do común maréase con outro Vázquez na aristocracia política, que non é Pachi, nin Patxi e moito menos Paco. É Guillerme.
Os temas que preocupan aos cidadáns seguen aí. A pluralidade e a verdadeira democracia interna das organizacións política pero sobre todo a axenda política actual: paro, crise, precariedade laboral, servizos públicos, mobilidade, lei da dependencia, reforma universitaria, idioma, reforma estatutaria, etc. Cando o fracaso electoral había xente no BNG que non quería oír a palabra fracaso, nin crítica, nin rectificación. Había que calar e abrazar a palabra unidade. Saberán os novos rectores do BNG andar o camiño desandado en apoio popular? Saberán recoñecer primeiro e rectificar despois o que se fixo mal? Saberán oír e entender á xente que falou nas urnas o 1 de marzo? Daranlle algunha ledicia aos descontentos que votan BNG e aos descontentos que deixaron de votalos? Todo iso saberémolo de contado.
Xornal.com, 11/5/2009

ADXECTIVOS NA LINGUA DE ROBERTO VARELA FARIÑA

2009-05-02T09:34:00.000-07:00

Henrique Rabuñal

Roberto Varela Fariña chega á Consellaría de Cultura do Goberno galego desde o exercicio profesional da diplomacia e despois de vivir moitísimos anos fóra do noso país. Todos desexamos ter que facer un balance positivo da súa xestión en materias tan sensíbeis nunha sociedade moderna e complexa como a nosa. Os primeiros comentarios e entrevistas van deixando ver o seu pensamento e os seus proxectos. Tamén as súas intimidades. Declárase leitor diario da poesía de Méndez Ferrín –debera ler tamén a súa narrativa e non perderse as súas columnas, sabemos que non milita no partido que o fichou e que entre os seus amigos figura o escultor Francisco Leiro. Nunha das entrevistas daba pena velo consumir unha vulgar lata de cola e un sándwich: será o que teñen os salarios modestos que non dan máis de si?. Roberto Varela ten moitas responsabilidades non sendo a menor coller polas cornas iso que chaman Cidade da Cultura, ese monstro que fabricaron os que o ficharon e aproveitar o Xacobeo de 2010.

De todo o que leva dito hai algo que causou sorpresa e desde logo temor: “a cultura galega está ben pero limita”. Si: limita ao norte co mar Cantábrico, ao sur con Portugal, ao oeste con Brasil, Arxentina e Cuba e ao este con Castela e León. A cultura galega é, está, sobrevive ás múltiples asfixias, padece unha ferida moi grande pola situación real da lingua propia do país cuxa promoción no ensino este goberno pretende combater. Nós diriámoslle ao señor conselleiro que as grandes figuras da cultura galega de onte e de hoxe nunca consideraron que a súa pertenza e a súa entrega a esta cultura de noso fose unha limitación. Os meus mestres Carvalho Calero, Uxío Novoneira, Avilés de Taramancos ou Manuel María non vivían a súa acción cultural como unha limitación. Pode ser unha limitación non entendelo. Ou é que temos que entender nas palabras do conselleiro un desprezo ao que somos (galegos) e ao que facemos (cultura galega)? Un leitor de Ferrín debera entendelo porque un leitor de Ferrín sabe as claves da historia contemporánea galega. O dramaturgo Marinhas del Valle dicía que todos os pobos teñen un recado que enviarlle ao resto da humanidade. Ese recado, no noso caso, chámase cultura galega. A nosa cultura.
Xornal.com 30/04/2009

BIBLIOTECA HENRIQUE RABUÑAL

2009-04-27T09:58:00.000-07:00

O 20 aniversario das bibliotecas municipais congrega a algunhas das mellores plumas arteixás

Extracto a seguir a información elaborada pola Rede de Bibliotecas Municipais do Concello de Arteixo con motivo do acto do pasado 23 de abril no que se bautizaron as bibliotecas de Arteixo. A Central levará desde agora o meu nome, altísimo honor que agradezo.

“Con emoción e agradecemento. Así se amosaban o xoves 23 de abril, día do libro, os cinco escritores que porán nome propio ás bibliotecas municipais de Arteixo. O acto de bautizo das mesma, presidido pola Alcaldesa, Dna, Pilar Souto Iglesias, o Concelleiro de Cultura, D. Andrés Gayoso, e o Asesor Cultural da Deputación, D. Pedro Vasco Conde, contou ademais con sorpresas e novidades.
A gala de aniversario arrancaba pasados uns minutos das oito da tarde coas palabras da Alcaldesa, quen, tras felicitar aos profesionais responsables das bibliotecas polo seu labor nestes 20 anos, fixo fincapé na importancia do bautizo das mesmas cos nomes de escritores do concello, unha iniciativa “novidosa e necesaria, porque é necesario recoñecer o talento e a labor dos nosos propios veciños”.
Tras incidir na importancia de fomentar o hábito lector nos máis novos, a Alcaldesa cedeu a palabra a Jose Luis Alonso, director das bibliotecas municipais, quen fixo un pequeno percorrido por estes vinte anos de historia.

Unha historia que cambiaba na noite do xoves da man de Dora Vázquez, Henrique Rabuñal, Miguel Sande, Antón Castro e Francisco Vidal, as cinco grandes plumas arteixás que dende agora dan nome ás bibliotecas do concello.

Mentres que Dora Vázquez e Antón Castro non puideron asistir ao acto, os restantes escritores si puideron agradecer en persoa o xesto do concello. Un xesto que os cinco mencionados non dubidaron e cualificar de “inesperado e atrevido”. Visiblemente emocionados e divertidos, os presentes asistiron ademais a entrega de galardón aos premiados no concurso de relatos.”

COIDADO QUE NON VEÑEN OS NOSOS

2009-04-27T09:42:00.000-07:00

Henrique Rabuñal

O discurso de investidura do presidente da Xunta, os actos da súa toma de posesión e a configuración e estruturación do seu primeiro goberno non significaron para nós ningún motivo para a esperanza. Vemos e lemos certo entusiasmo contido porque a xente ten que crer no que ten e porque outros fixeron moitos méritos para impedir unha reedición do bipartito. Outros aplauden porque ao mellor queren seguir ben colocados e non se desbotan para ningunha responsabilidade “institucional”. Cimentar un discurso en compromisos éticos que parecen ensoñacións ultraterrestres ou declaracións tautolóxicas e privar á cidadanía de compromisos pragmáticos máis aló da intención de recuperar algúns proxectos do goberno anterior (Acordo pola Competitividade) non nos parecen exercicios responsábeis. As citacións usadas parecéronnos superficiais e retóricas, nada substantivas.

Sobraron bágoas e apelacións á vida íntima e familiar do novo presidente quen resultaba pouco críbel ao adxudicar aos seus adversarios políticos varridos polas eleccións (e tamén por unha campaña medidamente emporcallada) un lugar de honra na nosa historia, adxudicación que non lle corresponde facer ao novo presidente senón aos cidadáns e cando corresponda aos historiadores. Ver o Obradoiro cheo de políticos foráneos con ganas desmedidas de acelerar a chegada do PP á Moncloa tampouco nos pareceu un espectáculo edificante nun dos actos centrais da política galega. Que algún dos conselleiros se mostre estraño ás áreas que vai gobernar e descoñecedor da realidade actual desa área no noso país non nos convida ao optimismo. O novo goberno, co seu presidente en primeira liña, segue subscrito ademais ao discurso da falsísima imposición do galego.

É elegante dar un tempo aos novos gobernantes pero tamén é certo que neste país nos coñecemos todos. Varios conselleiros, e tamén o presidente, proceden da época Fraga. Con razón podemos advertir: coidado que desta vez non veñen os nosos!

Xornal.com, 24/04/2009

DO G20 AO AVE GALEGO

2009-04-13T09:36:00.000-07:00

Descendo do avión en Galiza logo dunha semana nunha cidade e nun estado lonxincuos e as comparacións son inevitábeis. As que afectan ao transporte e á mobilidade e as que expresan a riqueza real e a calidade democrática en que vivimos as persoas. Semidesconectado do que aconteceu no mundo e no país estes días quero demorar en tres noticias.

A primeira fai referencia á xuntanza londinense do G 20. Lida a declaración final, redixida por un grupo de finísimos diplomáticos, parece unha morea de bos propósitos, de boas promesas encamiñadas a restablecer a confianza como se fose unha panca que alguén se esqueceu de accionar. Antes de 2011 os gurús do G 20 non albiscan ningunha recuperación e nestes textos soen ser optimistas. Na declaración afírmase que a prosperidade é indivisíbel. Casa esta afirmación coas profundas e imparábeis desigualdades que condenan a unha parte moi numerosa da humanidade a vivir na pobreza extrema? E para tan pouca conclusión compría tanto barullo mediático , tanta obamanía, tanto mercandishing e tantas sesións fotográficas?

A segunda fala da remodelación do goberno de Zapatero. Xa poden ir aprendendo os socialistas do acontecido en Galiza e non pórlles en bandexa aos populares o Palacio da Moncloa. Menos mal que falta un mundo para as próximas eleccións ao Parlamento do Estado. Os cambios no goberno son unha declaración de erro maiúsculo, sitúan ás xentes de Ferraz no executivo pero transmiten o proxecto de maquillaren a situación, gañaren tempo e resolveren pouco os problemas. A volta de Chaves é todo un indicio de renovación imposíbel. Acabo de escoitar por parte de José Blanco unha gabanza da súa predecesora no cargo que me ten mala espiña.

A derradeira: Touriño acusa a Magdalena Álvarez, compañeira do seu mesmo partido e do goberno amigo, de paralizar as obras no AVE galego e provocar que non entre en funcionamento ata varios anos despois do previsto. A este paso farao case un cuarto de século despois do andaluz. Os membros do bipartito coinciden nunha cousa: dicir as cousas a destempo, non saír ao paso das graves acusacións de que son obxecto e ao parecer mentir á cidadanía. A acusación de Touriño agora xoga en contra súa. Hai uns meses faríao no seu favor. Cando prevalecerán na acción política os intereses do país por riba das carreiras particulares e das escenografías partidarias?

Descendo do avión en Galiza logo dunha semana nunha cidade e nun estado lonxincuos e dá preguiza e vertixe observar o que acontece. Pero a obriga de todos é ter os pés na terra e respectala por riba de todas as cousas.

Henrique Rabuñal
Xornal.com 11/04/2009

PARABÉNS A RADIO CORUÑA EAJ-41

2009-04-02T11:46:00.000-07:00

Para os que vivimos na Coruña e nos concellos da súa área metropolitana escoitar o editorial de Consuelo Bautista en Radio Coruña antes de ir ao traballo é unha maneira de conectarnos ao que acontece. Consuelo obríganos a pensar e sinala o que para todos é importante. Ao lado de Consuelo hai un equipo de profesionais que conta o que acontece con rigor e que estimula o debate e o pluralismo como o testemuñan programas como “Desayunos de redacción” ou “El coruñés opina”, un dos espazos máis veteranos da radiodifusión. Moitos cidadáns seguen o que acontece no mundo do deporte con Germán Dobarro e Marco A. Sande. No cume deses equipos hai un empresario, Ángel Gómez Hervada, que mamou a radio desde cativo e que renova e actualiza as conquistas doutra radio Coruña que para todos nós soñaron e fixeron desde 1934 a saga dos Hervada, o pioneiro Pancho Hervada e a súa filla Rafaela.

O pasado sábado un concerto de Cristopher Cross serviu para comprobar máis unha vez que Radio Coruña é a radio de todos, unha radio inclusiva, tolerante e plural e que a radio sabe adaptarse aos novos tempos. Nós sumamos á nosa vella condición de radioadictos, o feito de sermos parte dese numeroso grupo de oíntes de EAJ-41 e nós últimos anos tivemos ocasión de vivir a radio por dentro e o impagábel privilexio de achegar desde os seus micrófonos o noso punto de vista á análise e á comprensión do que acontece. Por todo iso queremos expresar desde aquí a ledicia que sentimos polo 75º aniversario de Radio Coruña convencidos do imprescindíbel servizo que presta á sociedade como se pon de manifesto cada día. Parabéns á radio: a Ángel e a Enrique, a Isabel e a Marcos, a Ana e a Mayte, a Bea e a Julia, a Amable e aos seus colegas e a todos os que fan e escoitan a radio. Aos que facemos e escoitamos a radio, a nosa radio. Radio Coruña EAJ-41.

Xornal.com, 30/03/2009

COMBATE AO NACIONALISMO

2009-03-26T10:47:00.000-07:00

Desde os inicios do actual período democrático e até hoxe mesmo hai un combate político, económico, cultural e mediático para asfixiar no conxunto do estado o espazo do nacionalismo. Son moitos e moi poderosos os que quererían outro mapa político sen nacionalistas nos gobernos, nas institucións e nos parlamentos. É unha negación do evidente e unha tensión innecesaria pero reveladora do debate público. No caso galego é un xeito obsceno de ignorar a nosa historia contemporánea. En tempos de crise e coa dose pertinente de demagoxia, a mensaxe pode calar nunha parte do electorado e mesmo achar apoios en persoas que se proclaman progresistas. Se don Manuel Murguía levantase a cabeza vería que pouco teñen aprendido os Mogueles de hoxe.
O nacionalismo galego, apoiado por unha parte numerosa e determinante do electorado, foi e será a medicina natural de noso para conquistarmos o benestar e para achegármonos a unha democracia máis verdadeira. Un retroceso electoral é un revés serio pero a nación segue en pé. Feijóo debe considerala con vistas á súa toma de posesión. A mellor Galiza debe estar vixiante e activa, renacida no tecido social para preservar as mellores conquistas dos últimos anos, comezando polas tímidas medidas en materia de idioma, ese idioma do que queren que dimita no Parlamento e na vida o futuro presidente do país. Sería un grave e innecesario retroceso pero tamén unha incomprensíbel ofensa. Sería non só errar na estratexia senón ignorar a alta maxistratura que se vai ocupar e non estar á altura dos seus predecesores.
Xornal.com, 25/03/2009

TEMPO MORTO

2009-03-17T12:51:00.000-07:00

As maquinarias das tres forzas políticas parlamentares galegas chegan exhaustas ao preludio primaveral pero con moitos labores pendentes e urxentes.

O PP debátese ao parecer entre a ideoloxía e a intelixencia (esclarecedora dialéctica de Núñez Feijóo) e dá unha de cal e outra de area. Un día ameaza con destruír o máis valioso da acción do goberno en funcións e outro aplaude o seu plan de competitividade. Un día rille as grazas á dereita mediática española máis intransixente e outro estende a súa man aos líderes sindicais. Un día renega da súa propia política lingüística e outro eríxese en defensor do noso idioma propio.

O PSOE vive en Ferraz as súas peores horas, orfo de apoios nas Cortes e coa crise colocándoo contra as cordas. Na Galiza algúns dos seus dirixentes queren cambiar de ámbito os resultados das eleccións do 1 de marzo e non acaban de entender que a maridaxe cos nacionalistas é a única arma eficaz para algún día recuperaren o goberno.

O BNG parece que dixire a derrota pero debátese entre os que defenden a súa acción política como se o pobo non falase e os que queren contribuír a un novo tempo político na formación presidido pola dimisión da actual executiva.

Mentres a crise acentúa o seu perfil e ensina os seus dentes por toda a parte. Os problemas e a desconfianza medran. A xente esixe solucións, rectificacións, bo goberno e intelixente oposición a dúas mans e con moitos brazos.

Xornal.com, 16/03/2009

2009-03-11T10:27:00.000-07:00

Resultados electorais: Saber perder, saber gañar
Os resultados electorais do 1M son contundentes: hai un partido gañador e dous perdedores. Trátase diso agora mesmo: de saber gañar e de saber perder, de facelo desde o primeiro minuto e de tirar as consecuencias oportunas do que a xente manifestou masivamente nas urnas.
Saber gañar para o Partido Popular non debera ser o referendo das peores formas da pasada campaña nin a ameaza dunha involución en ningunha materia sensíbel como a que xa anunciou Negreira a respecto do idioma.
O PSOE e o BNG deben escenificar a dor da derrota e facer autocrítica con maiúsculas. O resultado obrígaos máis a rectificar e menos a seguir traballando na mesma dirección. Pagan un alto prezo por unha acción gobernamental e unhas campañas cheas de erros que non convenceron aos que os levaron ao goberno e que fixeron mudar o voto a millares de cidadáns desencantados, nomeadamente na Galiza urbana. Esa xente soña con novas persoas e novas políticas para un tempo político que algúns prevén longo e tenso na batalla parlamentar.
O mapa político do país non cambia substantivamente aínda que agora serán (os)outros os que utilicen o auto oficial e a sedutora maquinaria do poder.
Eu sinto ao meu carón e en min mesmo a sensación de que a moitos cidadáns nos deixaron tirados os partidos dun goberno bébedo de poder e demasiado inmune á crítica. Un goberno que nin nas formas nin nos fondos soubo encarnar e comunicar o novo tempo político que dexenerou en paréntese. Quero que Feijóo saiba gañar polo ben do país (as primeiras palabras o día da vitoria foron un preocupante “grazas” a algúns medios) e que unha urxente perestroica se impoña no PSOE e no BNG. A xente non puido falar máis alto e máis claro. Entenderían a súa mensaxe?

Vento de seda, Xornal de Galicia 6/03/2009

ERROS E FERROS DE NÚÑEZ FEIJÓO

2009-02-20T12:46:00.000-08:00

VENTO DE SEDA

ERROS E FERROS DE NÚÑEZ FEIJÓO

Henrique Rabuñal
henraco@gmail.com

No PP non podían imaxinar que as súas campañas electorais estivesen feridas polos escándalos de presuntas espionaxe e corrupción. Tanto que as enquisas afastan ao PP da maioría absoluta no Hórreo. Con todo suman aos malos agoiros algúns erros imputábeis, no caso galego, ao seu líder que acabou coa carreira política do seu cabeza electoral por Ourense, quen para Alfonso Rueda encarnaba “a ilusión dos galegos que ven en Feijóo a solución á situación que atravesa Galicia”.

Núñez Feijoo, como bon político, ten un estómago maquiavélico: dixestiona as malas noticias, repudia as que non lle convén, mestúraas con compromisos estelares e diríxese ao intestino delgado do 1 de marzo como un momento máxico.

Pero o erro maiúsculo cometido por Feijóo e os seus foi o apoio á manifestación de Galicia Bilingüe. Ese apoio é incomprensíbel no partido que máis tempo gobernou Galiza e dirixiu a súa política lingüística, no partido que votou a Lei de Normalización Lingüística e que amparou o Plan Xeral de Normalización da Lingua Galega. Apoiando a Galicia Bilingüe o PP de Núñez Feijóo dinamita o consenso lingüístico, alimenta a basta mentira dunha inverosímil imposición do galego e sobre todo afástase dunha parte significativa do seu electorado, real e potencial, que como a maioría da sociedade galega ten plena consciencia da debilidade extrema que padece a nosa lingua e da urxente necesidade de tomar medidas en positivo como as que alenta a Carta Europea das Linguas Rexionais, ratificada en 2001 polo estado español e como as que contén o decreto 124/2007.

Pase o que pase o 1 de marzo, o PP está obrigado a rectificar pero debe pagar moi caro o seu erro, o seu ferro, os erros e ferros de Núñez Feijóo.

Xornal de Galicia, 20-II-2009

DÍAZ PARDO, BON E XENEROSO

2009-02-14T10:58:00.000-08:00

ISAAC DÍAZ PARDO, GALEGO BON E XENEROSO

Por Henrique Rabuñal

A Asociación de Escritores en lingua Galega concedeu o premio anual "Os bos e xenerosos" ao Laboratorio de Formas de Galiza polo seu significado ético e estético na rexeneración nacional do noso país nos momentos da ditadura franquista. E personifica o recoñecemento no "sobranceiro traballo teórico e práctico de Isaac Díaz Pardo" fundador con Luís Seoane do Laboratorio en 1963. Díaz Pardo é na Galiza actual, en opinión de Manuel Rivas, a persoa máis querida, un ser, continúa o Rivas, que “pasou a súa vida creando factorías culturais, espazos contra o vacío”.

A Aelg concibe este galardón como un dos seus máximos recoñecementos a personalidades e iniciativas que no ámbito da cultura e da entrega a Galiza se converteron para a nosa nación nun referente moral e artístico. No caso do Laboratorio de Formas e do seu mentor e alma mater don Isaac Díaz Pardo, os mais de 300 membros da Asociación temos a certeza de acertar pois personificamos no galardoado unha das figuras máis excepcionais da historia galega contemporánea, unha figura que hai moito tempo está fóra do que de mesquiño comporta a existencia humana. Porque Isaac Díaz Pardo e a súa biografía poliédrica están instalados nun chanzo por riba de todos nós, xa é historia, aínda que viva, verdadeira e rebelde.

O noso homenaxeado está en posesión das máis altas condecoracións que un galego pode recibir e ten o cariño cómplice e activo de todos os que dalgunha maneira, como a propia Aelg, aspiramos a ser dignos continuadores da filosofía que informa o seu labor na busca da articulación dun país memoriado, libre, culto e que poña os seus moitos activos e recursos no proveito de todos e que mire o porvir afincado con orgullo nunha das culturas europeas milenarias que é tamén un dos seus primeiros e máis vastos patrimonios.

“Empresa, cultura e identidade de Galiza é a tríada que sostén a filosofía do grupo Sargadelos” afirmaba nun escrito recente o Consello da Cultura Galega. Unha fábrica de cerámica que para alén de alimentar un rico tecido de iniciativas, é unha marca galega no mundo, un sinal de prestixio, a oportuna maridaxe da arte e da empresa. Unha maridaxe que leva moitas décadas tendo a Galiza como protagonista e destinataria dos seus debezos. O mesmo desiderátum que animou o labor dos precursores, das Irmandades, do grupo Nós, do Seminario de Estudos Galegos, das xeracións galeguistas da posguerra e o noso propio labor. En palabras de Filipe Senén “Detrás das empresas de Sargadelos e o Castro, existe unha tese, unha teoría feita práctica, a das "Industrias da memoria", que non é máis que xenerar recursos, recuperar e dignificar a memoria histórica da Galicia das annésicas augas do Letheo, a través do humanismo. Aquí cumpriuse aquelo de "non des a esquecemento da inxuria o rudo encono".

E o grupo Sargadelos –afirmamos nós- está ligado a este mozo intelectual que xa cumpriu 86 anos e que se nos debuxa conservador, libertario, inconformista, descrido, escéptico e pesimista. Ben entendida a palabra conservador, que outros perverten, parécenos un programa de vida moi aconsellábel.

O grupo Sargadelos e as súas tendas son auténticos centros culturais que inclúen salas de exposicións, librarías e salóns que acollen todo tipo de conferencias, presentación de libros, etc. Hoxe as tendas do grupo percorren a xeografía galega, a española e fixeron chegar as nosas formas e a filosofía do grupo a Milán e ao Porto.

Nacido na Compostela do ano 20, na casa da Tumbona da Rúa das Hortas que ten historia propia, Díaz Pardo respirou o galeguismo desde o berce cando coñece no obradoiro de seu pai, o pintor, escenógrafo e cartelista Camilo Díaz Baliño, ou no forno editorial de Casal ás figuras claves das Irmandes da Fala e da xeración Nós sendo Isaac un dos máis novos participantes na campaña estatutaria do 36. Logo da guerra, orfo de pai e nai, moitos dos seus proxectos deben mudar de orientación. Estuda Belas Artes, coñece Italia e Londres e dedícase profesionalmente á pintura ata 1948 deixándonos unha das obras máis valiosas e senlleiras da arte galega do século XX. A partir de entón a palabra cerámica vai ser fundamental na súa traxectoria: primeiro coa planta industrial do Castro de Samoedo, en Sada, logo coa da Magdadelna, na Arxentina, que instala en 1955 e que o pon en contacto con Luís Seoane e con todo o mundo do exilio, outra palabra clave na súa biografía e finalmente a planta de Cervo, na mariña luguesa.

O Laboratorio de Formas, ideado en 1963 por Luís Seoane e Díaz Pardo como un instituto teórico de deseño, ten detrás de si o alento de Dieste, Lorenzo Varela, Antonio Baltar, Blanco Amor, Tobío, Núñez Búa, Cuadrado, o alento e unhas ideas xestadas segundo o noso homenaxeado “para que servisen de base ideolóxica socialmente comprometida cos problemas de Galiza pra se proxectar en realidades tanxibles”. Xa na Galiza, cando se incorpora ao proxecto o arquitecto Fernández Albalat, o Laboratorio e as súas iniciativas contan coa adhesión de grandes figuras da nosa cultura desde Otero Pedrayo a Parga Pondal. Un Laboratorio de Formas, que en palabras de Díaz Pardo "inaugura un novo ángulo de ver o problema: as formas son unha linguaxe e como todas as linguaxes, teñen un campo, unha terra ou unha circunstancia pola que pasaron e se desenvolveron. Tratase do étimo, de coñecer a raíz das cousas".

Para Filipe Senén “O Laboratorio de Formas é o xerador desas ideas, as que fixeron que moita xente nova da Mariña lucense, de Cervo, non emigrase, cando precisamente naquelas terras se tramaba e edificaba Alúmina-Aluminio e se planificaba unha central nuclear en Xove... toda Galiza era un solar a especular” /.../ O tanden de dous creadores –prosegue o Senén-, Luís Seoane e Díaz Pardo, (a) súa teimuda constancia e crenza nun país que é historia, ansia e xente, fixo posible que as marcas de Sargadelos e o Castro se identificaran cunha terra e co noso tempo. Aquelas formas levan a impronta de Galiza porque algún mago llas soubo dar, fora de folclorismos e deses esperpentos aos que irracional e facilmente se tende, os que locen polos puntos cardinais, para facerse tópico das miserias/.../ E neso, Isaac Díaz Pardo e os seus, sempre a pe de obra, cos ollos ben abertos a todo acontecer, cedendo para os demais, deixando persoalismos e cotizadísimas habilidades artísticas -coas que poideran vivir como os mellores artistas do mercado- para cedelo todo e gañar o respecto e a admiración de cantos sentían algún compromiso con Galiza e coas xentes do traballo”

O Laboratorio pretendía restaurar a memoria histórica, seguir a senda do vello SEG e tamén a pegada de Antonio Raimundo Ibáñez e do seu espírito empresarial: rigor, modernidade, innovación, servizo para a nación. En palabras do propio Díaz Pardo “a empresa concebida como unha asociación de recursos pra satisfacer necesidades concretas, como empresa creadora, estable e sen riscos, que traballa positivamente pra a economía con independencia dos modos de producción, opoñéndoa á empresa concebida como unha asociación de intereses para especular cos recursos e coas necesidades reais e ás veces inventadas”. O programa de actividades implicaba editar, fundar un Museu e restaurar Sargadelos. A partir de aí o grupo Sargadelos dará traballo a máis de 250 persoas que fabrican vaixelas e porcelana dura, conta cunha empresa de artes gráficas, unha editorial, dúas escolas de cerámica, un centro de investigación múltiple, un laboratorio e museu arqueolóxico, un museu de arte contemporánea, un museu de cerámica, talleres de cristal, metal e madeira, laboratorios fotográficos e audiovisuais, dous auditorios, salas de proxección, seminarios, estudos individuais, centros de documentación, comedores, bares, salas de exposicións, galerías de arte, librarías, casa de millares de exposicións, presentacións de libros, actos culturais.

En 1964, o Laboratorio de Formas subscribiu un acordo con Cerámicas do Castro e vai ser a matriz de importantes realidades como o Real Patronato de Sargadelos (encargado da protección do recinto do primitivo complexo, declarado en 1972 conxunto histórico-artístico). Tratábase de pensar profundamente en clave de país indagando na cerna das cousas, na mesma linguaxe das formas.

A esta árbore vizosa pertencen pólas marabillosas como a creación en 1963 das Edicións do Castro cun catálogo próximo aos 1500 títulos e no que a recuperación da memoria e do exilio se converteron en elementos nucleares do proxecto. Deben subliñarse as Publicacións do SEG, os Documentos para a Historia contemporánea de Galiza, os Cadernos do Seminario de Sargadelos, os Cadernos Laboratorio de Formas e os Gallaecia.

En 1970 fúndase o Museu Carlos Maside –obra do propio Albalat- de artistas contemporáneos e na altura pouco coñecidos e aos que o noso homenaxeado dedicou páxinas e estudos memorábeis: Maruja Mallo, Castelao, Laxeiro, Francisco Asorey, Lugrís, o Luís Seoane, Colmeiro, Eugenio Granell... En 1972 créase o Seminario de Sargadelos como instituto de investigación técnica e de sistemas de comunicación e cinco anos despois nace o Instituto Galego da Información(a partir dunha idea do xornalista Lorenzo Varela ) que acolle as actividades do novo Seminario de Estudos Galegos, outra iniciativa do grupo como o impulso do Laboratorio Xeolóxico de Laxe.

Os libros e escritos de Díaz Pardo darían pé a unha reflexión particular. Hai nas bibliotecas do país 300 títulos que conteñen a súa palabra e a súa obra. Escribiu moito sobre os artistas plásticos do XX, sobre a pintura e a cerámica, sobre Compostela, o exilio e a nosa historia, sobre as relacións ente arte e industria. E aínda nos quedaría a súa obra de cartelista e ilustrador, os seus carteis de cego, os seus libros de debuxos o seu deseño de catálogos. Luís Seoane, Bóveda, Gamallo Fierros, Sixto Seco, Tomás Barros, Casal, Botello, Neira Vilas, Castelao sempre, Dieste, Granell, Quesada, Lorenzo Varela, Paz Andrade, Osorio-Tafall, Núñez Búa, Laxeiro, Penzol, Varela Buxán, Tobío, Colmeiro, Maside, Urbano Lugrís, o seu pai, Baltar, Cuadrado, Paco del Riego, Piñeiro, son algúns dos seus temas recorrentes. Colabora en importantes publicacións como Galicia emigrante, A Nosa Terra, Grial, Galicia en Madrid, Unión Libre, La Voz de Galicia, Vieiros, Raigame, Nordés, A Peneira, O Trasno, Finisterre, Dorna, Luzes de Galiza, Fronte e cocote, Cuco-Rei, Cadernos da Escola Dramática Galega, Alicerces, Aturuxo, Antrhopos, La Noche, El Correo Gallego, Galicia, Fundación Alexandre Bóveda, Cuadernos para el Diálogo, Cuadernos do Ateneo Ferrolán e do Laboratorio de Formas.

Díaz Pardo deu a coñecer libros tan valiosos como Galicia hoy con Luís Seoane, coa réplica Galicia hoy y el resto del mundo ou as Presencias galegas nas artes dos nosos días, por non falarmos das súas obras teatrais Midas e O ángulo de pedra.

Para nós Díaz Pardo é o artista total, o galego exemplar que mesmo nesta sociedade capitalista e competitiva merece o rótulo de triunfador. El venceu e convenceu e tocou a gloria pero hoxe celebramos que soubo compartir as súas vitorias e investir no país o seu excedente de ilusión, de intelixencia e de patriotismo.

Moitas personalidades escribiron sobre el. Luís Álvarez Pousa retrátao como un “home miúdo, culto e retranqueiro, no que moitos vimos admirando a súa capacidade para encarar a contracorrente, sen complexos, un mundo en permanente estado de mutación. É dos que teñen na tradición unha forxa para subverter a orde establecida/.../Quedan poucos coma el, pero é un deles.”

Sobre este empresario creador, dixo Ferro Ruibal en 1997:
“enerxía concentrada en frasco pequeno, Gulliver, torre de ética e estética, espello limpo no que se pode mirar Galicia, creador da nosa moderna iconografía, anacoreta libertario do Monte do Gozo a quen todos visitan, consultan, escoitan; escéptico cheo de fe en Galicia e pesimista que traballa coa enerxía de quen ve a victoria na man e a todos di adiante, adiante¡.”

Coñecín como outras persoas da miña xeración a Isaac Díaz Pardo nos 80 e tiven o privilexio de compartir con el momentos e actos para min determinantes como a homenaxe a Ánxel Casal, a Patiño ou actos de Luzes de Galiza e da propia Asociación de Escritores en Lingua Galega. A última vez foi en Sada o ano pasado na presentación duns libros de Luís Manteiga. Quédame del a imaxe dun home sabio pero humilde, amigo de que todos os peóns do xadrez galego teñan o seu espazo, cun sentido do humor proverbial e cunha vitalidade e unha laboriosidade espectaculares. E co seu gardapó azul, o azul cobalto de Sargadelos, o azul da nosa bandeira e identidade, o azul de todos os ceus e todos os mares galegos que hoxe lle din, lle dicimos, grazas, bon e xeneroso porque comprenderán que Isaac Díaz Pardo é máis ca ninguén na Galiza de hoxe e de sempre un bon moi bon e un xeneroso moi xeneroso.

Obrigado.

Henrique Rabuñal, A Coruña, Paraninfo da UDC, 23-I-2007

LAUDATIO DE MANUEL LOURENZO

2009-02-14T10:49:00.000-08:00

LAUDATIO DE MANUEL LOURENZO PÉREZ[1]:
NO LUGAR ONDE AS NUBES COPULAN CO RABO DO VOLCÁN
por Henrique Rabuñal

Amigas e amigos das terras do Ouro, das mariñas todas e da Galiza libre que labrades comigo estas verbas de amor: en poucas ocasións na miña vida estiven no transo de debullar unha laudatio tan sentida e tan sincera coma esta. Teño verdadeira devoción polo seu protagonista e como me acontece coas persoas ás que quero verdadeiramente poucas veces ouso molestalas. Non é o caso nin a ocasión de o facer. Hai algúns meses compartín en Compostela unhas xornadas sobre os mundos do teatro e todas as virtudes de Manuel Lourenzo emerxeron naquel santuario da nosa cultura que leva o nome do para todos nós grandísimo Vidal Bolaño. De todas elas –fálolles das virtudes- a humildade con que este autor (que ten cadeira reservada na historia da nosa patria e que debe ter escrito perto dun cento de obras teatrais) departía con talentos aínda por contrastar e con personaxes que teñen o seu río por asucar. Cando o noso poeta quere construír o seu pensamento acostuma a deitar nos debates, orais ou escritos, e nas entrevistas que concede algo lúcido, orixinal e profundo, ximnasia intelectual que maldí a preguiza e que contrasta con tanta culturiña de terceira división á que estamos afeitos. E unha terceira virtude xunto coa lucidez e a humildade adorna á vítima da nosa laudatio: unha teimosía que lle permitiu e permite seguir subíndose ao trapecio do teatro, da cultura e da vida. Unha vontade que o empurra a traballar con finísimos e arriscados exercicios acrobáticos aprendidos polos circos e as escolas dunha patria dura e tantas veces desagradecida con quen se proclama ferido polo sentido do deber.

Queridas amigas e queridos amigos: volvemos hoxe con Odiseo Lourenzo Pérez ás terras que o deron ao mundo un 15 de abril do 43 neste Valadouro que para moitos de nós é Ítaca familiar e próxima. Nestas terras están os mitos primeiros, os contos fabulosos dos vellos, o monte, o val e o mar que non anda lonxe por moito que o pícaro que foi Manuel tardara en presentilo. O Manuel, o Isaac e o Xesús son compiladores dos contos destas terras. Estamos con el na Frouseira vendo o Xistral e por entre as costelas véndolle a alma a este home que fixo pasar polo seu gabinete a Edipo rei de Tebas e pai de Ismene, a Hamlet a quen lle montou estudo nunha rúa real herculina, a Orestes, fillo de Agamenón e Clitemnestra e a Macbeth, xentiña toda de moito aquel con quen ten relación antiga este noso –digámolo con cariño- teatreiro. Altísimo poeta digo, narrador, articulista nada banal, ensaísta lumínico, tradutor de Brecht e de Valle, de Büchner e de Dieste, de Frisch e de Shakespeare, de Fasbinder e Cabrujas, de Yourcenar e de Queiroz, de Genet e de Müller, dramaturxista e dramaturgo, o máis prolífico autor teatral da nosa historia, debuxante ocasional, conferencista gratificante, investigador impertérrito, orador, director teatral, actor de teatro, de cinema, de televisión, profesor e mestre de tantas xeracións, divulgador, dinamizador de diferentes iniciativas teatrais e non teatrais, obreiro do teatro, teórico e practicante do teatro, galego libre e escritor culto, que pensa para nós desde el e por el. Leva case medio século sendo a carne e a mente lúcida do teatro galego desde todas as posicións, protexéndose desde o territorio que en parte el foi tecendo para existir e subsistir. O teatro que el profesa e predica non dá para moito máis pero si para gozar da escrita, da recepción e da profunda creatividade que encerra o xogo dramático. Un xogo no que os espectadores acompañamos os actores nunha precisa investigación que ten como materia fulcral a humanidade mesma e un xogo no que Manuel Lourenzo rilla e busca e muda e fai un día si e outro tamén teatro grego galaico universal sen croqueta.

A palabra e a bandeira a que está asido este noso Odiseo é sen dúbida “teatro”. E non teatro dito así coma quen di viño, pan ou río, porque é ben certo que hai mil viños, centos de pans e non me lembro de cantos ríos só nesta Mariña. Un teatro para mirarnos no espello co gallo da proliferación de Fedras, Xoanas, Larvas, Glaciares, Creontes, Antígonas, Mimís, Madelóns, Criptas, Vampiros, Lobos de mentira e unha boa dose de Contos troianos. Un teatro, o de Manuel, que é ruído profundo, abisal, advertencia e golpe e que acolle nas súas saias as perguntas do labirinto que fabricamos os humanos, si, amigas e amigos, o seu e o meu, o noso. Coma Cunqueiro, coma Giraudoux, Sartre, Pasolini, Eliot, Hitchcock, Buero ou La Fura dels Baus, Manuel Lourenzo acredita nos mitos porque os mitos ventilan e destilan a experiencia humana, tamén a máis selvática, a máis desacougante. E os mitos non teñen conclusión, non teñen conclusión porque deixan que veña Manuel Lourenzo, poño por caso, e os revisite e lles faga outra autopsia para recolocar os fígados e lles estrague os osos e porque os cadáveres dos mitos nos ensinan outra vez como somos e como podemos ser e tampouco está mal que saian un día unhas horas con mitos doutras terras e doutras culturas ata erixiren esa bóla de neve mítica que rolda polos escenarios do mundo abríndonos en canal. Non en canal plus, en canal, o canal que o teatro abre admite moitas miradas e exhala cheiros tamén variados. Hai un teatro crítico e un teatro inofensivo. Hai un teatro que di si buana e que non di nada e hai outro teatro que leva a neve da bóla e o cheiro do sangue dos humanos. Así visto, o teatro é un encontro da arte cos humanos, unha ligazón, unha correspondencia. Hamlet pasea as súas dúbidas por Mondoñedo e bebe na súa fonte. Creonte é o alcalde de Ribadeo e cultiva todas as corruptelas. Nas tabernas de Foz embriágase Xoana cunha profesora do seu insigne instituto. Estamos ao carón do glaciar. Que non se entenda que o teatro de Manuel Lourenzo é unha proposta fixa e previsíbel porque ese teatro foi mudando ao longo de tantas etapas e de tantas necesidades diverxentes entre os anos 60 do século en que naceu e estes anos da primeira década do século no que eu teño previsto deixalos a vostedes. O teatro de Manuel Lourenzo é unha rolda de voces nas que xermina o encontro da realidade do teatro e da realidade exterior ao teatro no caso de esa dicotomía existir. A función do teatro, dicíanos Manolo hai ben pouco, é desvelar, o contrario do que velar, isto é, o contrario da arqueoloxía, tan practicada sempre nos teatros máis exitosos do mundo.
Volvemos, amigas e amigos, con Ulises Lourenzo e coa Asociación de Escritores en Lingua Galega que lle fai a súa máxima reverencia. Condecoralo con todos os atributos que leva aparellada a concesión da letra E de grandísimo escritor que é, quizais o primeiro dos que cultivaron iso que chamaron literatura dramática cando lle foi outorgado o Premio(Inter)Nacional do ano 1997 con telegrama incorporado e adubado de erros sublimes dalgunha autoridade política. Para variar. E non só é un grandísimo escritor, é sen dúbida unha das personalidades máis sobresalientes, orixinais e criativas da Galiza contemporánea a cuxo estudo –ao da nosa historia contemporánea- levamos nós dedicados moitos esforzos. Buscade nas páxinas desa nosa Historia con maiúscula e veredes a dimensión da figura de Lourenzo, unha figura da que só seremos capaces de dar algúns datos que por outra parte xa circulan, aquí e acolá, nas mellores bibliografías.

Aínda ninguén fixo unha análise definitiva e demorada do seu inxente labor mais si substantivas e rigorosas descricións da súa actividade como as realizadas por Pablo Rodríguez ou por Isaac Ferreira e múltiplas aproximacións parciais á súa magna obra. Eu considérome alguén interesado nese labor e tamén un leitor atento de tantos e tantos títulos seus que están na miña biblioteca e na miña vida. Un feixe de mitos e de historias, de aventuras, de mulleres e homes fatídicos ou vulnerábeis que nos ensinan a pugna do amor e o poder, as intimidades do traballo artístico. Un barullo de humor e fantasía, de pesimismo ás veces, de humor outras, no que baila a morte, o incesto, a falsidade, a treizón. Tentarei evocar en poucas palabras ese inxente periplo sabendo que se trata dunha operación difícil e necesariamente zarrapicada de nomenclaturas e de títulos.

En 1959 asistía Manuel Lourenzo á estrea do Hamlet que como tantos teatreiros leva grampado na pel e na alma. Lembrareilles como a última vez que abracei a Jenaro Marinhas del Valle o propio Manolo nos encargou a Luísa Villalta e a min propio que escribísemos os nosos Hamlets. Un curso acelerado para entrarmos no clube dos enfermos. En 1960 le en público a súa peza O moucho nos locais da Asociación Cultural Iberoamericana que impulsaba Miguel González Garcés. Entre os anos 62 e 64 vive en Alemaña para á súa volta estudar maxisterio nos anos 64 e 66. Por aquela época comeza as súas actividades teatrais e devora libros na colección particular de Francisco Pillado Rivadulla, pai do seu irmán, do noso irmán, Pancho Pillado Maior. Máis tarde entrará en contacto con Leandro Carré, dono dunha espléndida biblioteca do teatro galego de preguerra ao que ten consagrado senlleiros espectáculos e estudos moi valiosos.

No ano 1965 participa na creación e actividades do Grupo Independente de Teatro O Facho consistentes na declamación da palabra de Pimentel, de Castelao ou de Celso Emilio. Dous anos despois, en 1967, funda o Teatro Circo -antes Teatro Realista de Artesáns- o príncipe do noso teatro independente e ao que están ligadas as súas primeiras pezas: Tres irmás parvas(1969), Romería ás covas do demo(1969), Crónica do sol de inverno(1971), Erros e ferros de Pedro Madruga(1972), Romance(1969) A longa viaxe do capitán Zelta, base doutros tantos espectáculos. Tamén traballa con Tespis. A experiencia circense é sintomática na súa biografía intelectual pois xa engloba a cuestión idiomática -Circo traballa en galego desde o ano 68 que maldí Sarcozy-, a cuestión nacional galega que poñen sobre as mesas os partidos políticos clandestinos, as activas asociacións culturais e o que chamariamos artistas novos. Manuel Lourenzo padece os problemas de censura, as condenas dos tribunais franquistas e iso que chamaban liberdade condicional pero tamén os locais humildes da Rolda de Nelle ou da Gaiteira. Velaí está o teatro pobre e un aquel clandestino que sen embargo viaxa polo estado como quen di aquí estamos, outra das constantes da casa. Proxectar cara ao exterior máis inmediato a nosa cultura e o noso teatro. Fíxoo que saibamos nas españas e no irmán Portugal. Desde Primer acto, desde Yorik, desde Cuadernos para el diálogo, desde Pipirijaina, desde Ozono, desde Camp de l’arpa. No Circo están embrionariamente as células e os cromosomas das actividades teatrais que o noso Odiseo Lourenzo leva desenvolvendo toda a vida: a formación, a investigación, a dirección, o traballo actoral e as actividades –permítanme chamalas así- periféricas. Dirixe a Feixóo de Araúxo, Castelao, Ruibal, Shakespeare, Bertolt Brecht, Max Frisch, Ionesco, Beckett, Dragún, Arrabal, Esquilo, a palabra de Rosalía de Castro(en Terra en lume), Eurípides. Rompe as alfándegas en pleno franquismo e é un dos animadores e protagonistas principais das Mostras de Ribadavia, traballa con Pepe Estruch e polo camiño que tece recibe importantes galardóns, divulga importantes publicacións propias en Pico Sacro ou Galaxia e recolle premios como en 1977 o da aula de teatro da USC. Grosso modo, isto mesmo seguirá facendo sempre. Polo menos para unha inmensa minoría de seguidores e espectadores do seu traballo artístico e intelectual e da súa presenza conmovedora e imprescindíbel nun universo no que abunda a frivolidade, a pose e o conformismo. Pensamos que poucos galegos e galegas non terán presenciado un espectáculo teatral seu, que non teñan lido algún dos seus textos, que non teñan asistido a un curso, unha aula, un seminario, un congreso ou unha conferencia súa, que non teñan visto un filme ou o capítulo dunha serie na que teña participado non para facerse recoñecíbel polas rúas da Coruña ou os outeiros do Valadouro senón porque xentes coma este tamén viven. É fácil intuír nel o ter comezado do nada tantas cousas como adiviñalo recomezando outra volta fiel se cadra ao protesto manuelantoniano que nos convida a non deixar de camiñar. Se hai algo que sempre me conmoveu del é o seu xesto, a súa presenza, ese carimbo especial no que o frívolo é desprazado por un intenso desexo de construír beleza e de pensar os asuntos máis importantes da condición humana, aqueles mesmos que o seu teatro como o mellor teatro de todos os tempos e lugares vén peneirando consciente talvez das limitacións da arte teatral e convencido da súa necesidade oxixenante para calquera sociedade vertebrada. Que non sei se é o caso. Os mesmos temas que por certo nunca aparecen nas bocas dos políticos.

Ao Circo seguiron a Escola Dramática Galega(época das pezas Edén, Adeus Madelón), fundada en 1978 tamén con Pillado Maior, promotora dos míticos Cadernos da EDG. Manuel Lourenzo imparte un curso sobre xesto galego, é o responsábel do Departamento de Dramáticas, participa en 1977 na Asemblea do Teatro Galego, percorre os camiños que fan posíbel o tránsito cara á profesionalización, realiza naquel ano os cursos do Institut del Teatre de Barcelona xunto con importantes figuras da nosa escena como Luísa Merelas, Tuto Vázquez, López Eirís (inseparábel colaborador durante lustros), Antón Lamapereira ou Agustín Vega. Manolo aposta por un teatro moderno e culto que debe revelar máis que repetir ou enganar, un teatro que debe ir por diante do público. Aposta por Otero e por Cunqueiro, deixa a docencia e aspira a vivir do teatro ou polo menos a vivir para o teatro. Dirixe e actúa en A benfadada historia de Coitado Bamboliñas de Xulio González Lorenzo. Recibe un Premio Abrente por Traxicomedia do vento de Tebas namorado dunha forca no que o tirano Creonte devén en deputado de centro. Froito do traballo destes anos é o libro O teatro galego con Pillado, ao que seguirán tamén en colaboración outras pezas maiores dun dos conxuntos historiográficos máis determinantes do noso teatro como Antoloxía do teatro galego, Dicionário do teatro galego ou Guía das obras dramáticas de Álvaro Cunqueiro. Son célebres tamén os seus escritos sobre os autores de preguerra (Castelao, Cabanillas, Otero e o grupo Nós, Cotarelo), sobre Blanco Amor, o teatro infantil e o histórico, as Mostras de Ribadavia, a linguaxe teatral, a dirección escénica, a compañía Maruxa Villanueva e o seu manual Pensar co corpo. Non faltan importantes publicacións nos citados cadernos, quer de creación, quer de investigación. En anos posteriores seguirá colaborando coa EDG representando a Chekov, Puschkin e o seu Adeus, Madelón.

A Cía Luís Seoane fúndase en 1980 con local de impactante lembranza para nós na rúa Alfredo Vicenti, unha compañía de repertorio, profesional que promove os Cadernos do Espectáculo (A noite dourada de Mimí da Cora, A larva furiosa co CDG, Forzas eléctricas). É outro elemento da carreira de Lourenzo, acompañado por Otero, Sófocles, Strindberg, Goethe, Genet, Plinio Marcos, Pisón, Marlowe. Manolo, presidente do Consello Reitor da Cooperativa, promove en 1981 a colección Castrodouro, outra vez con Pillado e coproduce co Centro Dramático Galego en 1984 Fausto. En 1984 traduce para o CDG Woyzeck.

En 1990 Manuel Lourenzo promove o Clube Teatral Elsinor (A canción do deserto, Unha idea xenial para acabar coa guerra, O camiño das estrelas, Mario e Manfredo, Nengún amigo para o blues, O avión paranoico, Actor profisional bastante ben relacionado e con idiomas, A estratexia do narco, O regreso, Contos da terraza I e II, Liturxia de Tebas) e a colección de textos homónima. En 1997 foi recoñecido co Premio Nacional de Literatura Dramática polas súas Veladas indecentes.
En 1998 promove con Santiago Fernández o estudio Casahamlet(O soño das cidades, A velada de Londres, Últimas faíscas de setembro, Liturxia de Tebas)e a compañía homónima tamén cunha sección xuvenil. É un dos animadores da colección de Manuais e da revista homónima na que colaboran boa parte dos autores e investigadores teatrais.

Colaborou con moitos grupos como Titiriteiros do Norte, Cía Dorotea Bárcena, Cía Norberto Di Giorno, dirixiu para o CDG Espectros, A casa dos afogados e Hostia, traballou co Teatro do Atlántico, Teatro do Alvardán(A sensación de Camelot), Grupo de Teatro Universitario da Coruña(A velada de Londres), Os Quinquilláns, Cinco+1, Uvegá Teatro(Venenos de Pisón), Balea Branca, dirixe Unha noite en Elsinor, exerceu con Bagoada teatro, Barralivre, Berenguela, Vichelocrego teatro, Agrupación Teatral Mariñán, Grupo Raiolas, Grupo A Bóveda e algúns outros.

E tamén dirixiu obras de Cid Cabido e Andrés Vila, Montoto, espectáculos nos que vibraran as voces de moitos poetas galegos e a autores como Müller, Genet, Arrabal, Eurípides, Muñiz ou Shepard. Está como poden imaxinarse en posesión de moitísimos premios e recoñecementos como o Pedrón de Ouro, o Marisa Soto ou o Rafael Dieste.

No mundo audiovisual a súa presenza é visíbel en traballos videográficos, cinematográficos e televisivos. Lembremos as teleseries Mareas vivas ou Terra de Miranda e as longametraxes O baile das ánimas ou O lapis do carpinteiro. Traballou ás ordes de Chano Piñeiro, Vidal Bolaño, Euloxio Ruibal, Antonio Simón, Ángel de la Cruz, Jorge Coira, Antón Reixa ou Xosé Cermeño e fóra de Galiza en traballos de Jean-Pierre Jeanneson e de José Briz.

No seu manifesto de 2003 “Cultura e liberdade” diríxese a quen nos goberna para lembrarlles a súa obriga de protexer a nosa liberdade e a nosa paz e recriminar o cultivo da mentira, da censura, da manipulación da información. Erguía na súa voz a nosa contra a miseria das bocas tapadas, dos ouvidos xordos e dos ollos cegos afirmando: “Sen teatro, que no fondo é debate e mostra viva dos motivos de tirios e troianos, as sociedades adoecen. Ou simplemente inexisten. Como dicía Schiller: o día que haxa un teatro alemán haberá unha nación alemá”

En 2005 acompañando o catálogo de publicacións da Biblioteca e Arquivo Pillado Maior da UDC, Manuel Lourenzo é veciño de Elsinor, recita o to ver or not to be do comediante con sotaque de London ou da Mariña Central, o noso Odiseo homenaxea o Teatro de don Ramón, o teatro como sede, angustia e riso infeliz. O que é e o que non é teatro coinciden na derme e na cabeciña lúcida deste noso amigo
“no lugar onde
as nubes
copulan
co rabo do volcán
et vastae in his locis solitudines etcétera”.

Teño que rematar. No tinteiro quédame case todo por dicir. Na edición en español das súas Veladas indecentes lemos as palabras lapidarias e fermosas coas que poño o ramo ás miñas:
“Na obra dramática de Manuel Lourenzo nunca falta -desde as súas facetas de autor e director de escena, e mesmo de tradutor- unha vontade totalizadora do mundo representado. O dereito e o revés, o visíbel e o máis oculto, como fillos dun sangue común e contraditorio, aparecen nas táboas do escenario bailando unha mesma peza, confundidos os ritmos e vagante a melodía, que é xustamente o que non se baila. Nosferatus, Edipos, Faustos, Mimís da Cora, Larvas furiosas, Madelóns ou Avións Paranoicos, chegan desde os almacéns dos infernos directos á escena, só para que se cumpra a función máis sinxela do teatro: descolocar.”
Dixen.

[1] Este texto foi pronunciado polo autor en Ferreira do Valadouro o 8 de xullo de 2007 durante os actos de entrega da Letra E a Manuel Lourenzo por parte da AELG. Agradecemos as suxestións realizadas por Isaac Ferreira e polo propio Manuel Lourenzo.

TOURIÑO E A POMBA DOURADA

2009-02-09T13:32:00.000-08:00

TOURIÑO E A POMBA DOURADA

Henrique Rabuñal
henraco@gmail.com

Os socialistas galegos aproveitarán electoralmente a exquisita materia literaria de Cunqueiro contida no fermoso poema do niño novo do vento e da pomba dourada. A letra dos lemas que se len nos paneis da precampaña de Touriño abusa da palabra “presidente” e presenta unha sintomática carencia de verbos, de acción se o prefiren. Esta xa non é obra do poeta mindoniense. É un mal síntoma para un país que ten diante súa moitos e graves problemas. Todos os que caben no corpo e na alma da pomba dourada.

A insistencia na palabra “presidente” é unha escolla e un risco. Non estamos nunhas eleccións presidencialistas, non escollemos presidente. En democracia os votantes gostamos de ver a todos os candidatos situados na liña de saída no mesmo punto virtual. No punto cero. No seu día teremos presidente e cada un de nós soña co seu. Os procesos electorais non necesariamente revalidan o que xa hai senón que o mudan. Mudanzas imprevisíbeis foron no seu momento algunhas victorias políticas de Zapatero ou de Obama.

Volvo aos lemas. Un non pode ser nin metafisicamente o candidato de todos porque nestas eleccións ninguén ocupará as 75 cadeiras do Pazo do Hórreo. E para saírmos da crise, tal e como están as cousas, non hai un só individuo que nos salve. Salvarémonos todos e salvaranos, na medida en que poidan, o conxunto dos deputados.

Touriño seguirá dirixíndose a nós desde as carteleiras, sen mirarnos aos ollos, sobre un fondo demasiado negro, espido de verbos, saturado de presidencialidade. Iso si adornado dun fermosísimo texto do excelso Cunqueiro. Quen puidera namorala, meus amigos! A pomba dourada somos aquí e agora todos nós. Saberíao a Sra. Rushmore?
Xornal de Galicia, 6-II-2009